‘સંસ્કાર’ : યુ. આર. અનંતમૂર્તિની નવલકથાનો કથાસાર
યુ. આર. અનંતમૂર્તિની ‘સંસ્કાર’ માત્ર એક બ્રાહ્મણના મૃત્યુ અને તેના અંતિમ સંસ્કારની સમસ્યાને કેન્દ્રમાં રાખતી નવલકથા નથી. નારણપ્પાનું મૃત્યુ તો કથાને શરૂ કરનાર એક ઘટના છે; તેની પાછળ આખું બ્રાહ્મણ સમાજ, તેની ધાર્મિક માન્યતાઓ, જાતિગૌરવ, કર્મકાંડ, સ્વાર્થ, દબાયેલી ઇચ્છાઓ અને માનવતાથી દૂર જતી જીવનપદ્ધતિ ધીમે ધીમે ઉઘાડી પડે છે. સાથે સાથે આ કથા પ્રાણેશાચાર્યના બાહ્ય ધાર્મિક જીવનમાંથી આંતરિક આત્મશોધ તરફના પ્રવાસની કથા પણ બની જાય છે.
દુર્વાસાપુરનું અગ્રહાર અને પ્રાણેશાચાર્યનું જીવન
કથા કર્ણાટકના દુર્વાસાપુર નામના બ્રાહ્મણ અગ્રહારથી શરૂ થાય છે. આ અગ્રહાર બહારથી જોવામાં આવે તો ધાર્મિક શિસ્ત, વૈદિક પરંપરા, પૂજા, સંધ્યાવંદન, ઉપવાસ, સહભોજન, સંસ્કાર અને જાતિ-નિયમોથી બંધાયેલું એક વ્યવસ્થિત વિશ્વ લાગે છે. અહીં દરેક માણસનું જીવન કોઈ ને કોઈ ધાર્મિક નિયમ સાથે જોડાયેલું છે. કોણે કોના હાથનું પાણી પીવું, કોણ સાથે ભોજન કરવું, કઈ સ્થિતિમાં કયો સંસ્કાર કરવો અને કયા માણસને બ્રાહ્મણ માનવો, એવા અનેક પ્રશ્નો રોજિંદા જીવનમાં અત્યંત મહત્વ ધરાવે છે. પરંતુ આ બહારની પવિત્રતા પાછળ વ્યક્તિગત સ્વાર્થ, ઈર્ષ્યા, સંપત્તિની લાલચ અને એકબીજા પ્રત્યેનો અવિશ્વાસ પણ રહેલો છે. નવલકથામાં આ અગ્રહાર ધીમે ધીમે માત્ર વસવાટનું સ્થળ નહીં પરંતુ એક એવી બંધ સામાજિક વ્યવસ્થા તરીકે સામે આવે છે જેમાં માણસનું વ્યક્તિત્વ જાતિ અને કર્મકાંડની દીવાલોમાં કેદ થઈ ગયું છે.
આ અગ્રહારનો સૌથી પ્રતિષ્ઠિત માણસ પ્રાણેશાચાર્ય છે. તેઓ ખૂબ જ વિદ્વાન, શાસ્ત્રજ્ઞ અને ધાર્મિક બ્રાહ્મણ છે. તેમણે કાશીમાં અભ્યાસ કરીને વેદાંત-શિરોણિ જેવી પ્રતિષ્ઠા મેળવી છે અને અગ્રહારના લોકો માટે તેઓ શાસ્ત્રનો જીવંત આધાર છે. કોઈ ધાર્મિક મુશ્કેલી ઊભી થાય ત્યારે લોકો તેમની પાસે આવે છે અને તેમની પાસેથી નિર્ણયની અપેક્ષા રાખે છે. તેઓ પોતે પણ પોતાના જીવનને તપસ્યા અને કર્તવ્યના આદર્શ તરીકે જુએ છે. તેમની પત્ની ભાગીરથી લાંબા સમયથી ગંભીર રીતે બીમાર છે અને પથારીવશ છે. તેનું શરીર લગભગ નિષ્ક્રિય થઈ ગયું છે. પ્રાણેશાચાર્ય તેની સેવા કરે છે, દવા આપે છે, પોતે રસોઈ બનાવે છે, તેને ખવડાવે છે, નિત્યપૂજા કરે છે અને પોતાના જીવનને પત્નીની સેવામાં સમર્પિત રાખે છે. આ સેવા તેમના માટે માત્ર પતિનું કર્તવ્ય નથી; તેઓ તેને પોતાના આધ્યાત્મિક સાધન તરીકે જુએ છે. વર્ષોથી તેમણે પોતાના શરીર, મન અને ઇચ્છાઓને દબાવીને આ જીવન સ્વીકાર્યું છે. પાછળથી આ જ બાબત તેમની આંતરિક કટોકટીનું એક મોટું કારણ બનવાની છે.
નારણપ્પાના મૃત્યુથી ઊભું થયેલું સંકટ
આ ધાર્મિક રીતે બંધાયેલું જીવન અચાનક નારણપ્પાના મૃત્યુથી હચમચી જાય છે. નારણપ્પા જન્મથી બ્રાહ્મણ છે, પરંતુ તેણે બ્રાહ્મણ સમાજના લગભગ બધા નિયમોનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો છે. તે મુસ્લિમો સાથે ખાય-પીવે છે, માંસ અને માછલી ખાય છે, દારૂ પીવે છે, ચંદ્રી નામની ગણિકાને પોતાની સાથે રાખે છે અને અગ્રહારના ધાર્મિક મૂલ્યોની મજાક કરે છે. તે મંદિરના તળાવમાંથી માછલીઓ પકડાવવાનું કામ પણ કરે છે અને બ્રાહ્મણો જે વસ્તુને પવિત્રતા અને અપવિત્રતાના કડક નિયમોથી જુએ છે તેને તે માનવ જીવનની સ્વાભાવિક બાબત તરીકે લે છે. તેના માટે બ્રાહ્મણત્વ માત્ર જન્મ કે કર્મકાંડથી મળતું કોઈ પવિત્ર પ્રમાણપત્ર નથી. આ કારણે જીવતો નારણપ્પા અગ્રહાર માટે એક સતત પડકાર હતો અને મૃત્યુ પછી તો તે આખા અગ્રહાર માટે એવી સમસ્યા બની જાય છે જેનો ઉકેલ કોઈને સહેલાઈથી મળતો નથી.
નારણપ્પાનું મૃત્યુ થતાં તેની સાથે રહેતી ચંદ્રી પ્રાણેશાચાર્ય પાસે આવે છે અને મૃત્યુના સમાચાર આપે છે. નારણપ્પાને તાવ આવ્યો હતો, તેની તબિયત બગડી હતી અને અંતે તે મૃત્યુ પામ્યો હતો. હવે ચંદ્રીની સામે માત્ર વ્યક્તિગત શોક નથી; નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કારની વ્યવસ્થા કરવાની ગંભીર જવાબદારી પણ છે. બીજી તરફ અગ્રહારના બ્રાહ્મણો માટે પ્રશ્ન એ છે કે નારણપ્પાએ બ્રાહ્મણધર્મનો ત્યાગ કરી દીધો હતો કે નહીં. જો તેણે બ્રાહ્મણત્વ છોડી દીધું હોય તો શું તેના માટે બ્રાહ્મણવિધિથી અંતિમ સંસ્કાર કરવો જોઈએ? જો તેને બ્રાહ્મણ માનવામાં આવે તો તેના સંસ્કારની જવાબદારી કોની? અને જો કોઈ સંસ્કાર ન કરે તો તેની લાશ કેટલા દિવસ સુધી ઘરમાં પડી રહેશે? આ પ્રશ્નો ધીમે ધીમે ધાર્મિક ચર્ચાથી આગળ વધીને સમગ્ર અગ્રહારના અસ્તિત્વનો પ્રશ્ન બની જાય છે.
નારણપ્પા અને પ્રાણેશાચાર્ય : બે વિરુદ્ધ જીવનદૃષ્ટિઓ
પ્રાણેશાચાર્ય અને નારણપ્પા વચ્ચેનો વિરોધ નવલકથાનું મૂળ કેન્દ્ર છે. પ્રાણેશાચાર્યે જીવનને શાસ્ત્ર, સંયમ, કર્તવ્ય અને તપસ્યાના માર્ગે ગોઠવ્યું છે, જ્યારે નારણપ્પા જીવનને બંધનમુક્ત અનુભવ, શરીર, આનંદ, સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિગત પસંદગીના આધાર પર જીવવા માગે છે. નારણપ્પા પ્રાણેશાચાર્યને વારંવાર એવા પ્રશ્નો પૂછે છે જેનો જવાબ માત્ર કોઈ શાસ્ત્રવાક્યથી આપી શકાય તેમ નથી. તે જાણે છે કે અગ્રહારના બ્રાહ્મણો પોતાના ધાર્મિક નિયમો વિશે ખૂબ જ કડક છે, પરંતુ જ્યારે વ્યક્તિગત સ્વાર્થનો પ્રશ્ન આવે છે ત્યારે તેઓ એ જ નિયમોની પાછળ છુપાઈ જાય છે.
એક પ્રસંગે પ્રાણેશાચાર્ય નારણપ્પાને સમજાવવા તેના ઘરે જાય છે. નારણપ્પા તેમની સાથે વાદવિવાદ કરે છે અને પોતાના જીવનને યોગ્ય ઠેરવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તે કહે છે કે માણસના અંદર જે ઇચ્છાઓ છે તેને માત્ર ધર્મના નામે દબાવી દેવાથી તે નષ્ટ થતી નથી. શાસ્ત્રોમાં પણ સૌંદર્ય, પ્રેમ, કામ અને માનવીય અનુભવોની અનેક કથાઓ છે; પરંતુ જો એ કથાઓને સમજ્યા વિના માત્ર મંત્રો અને શ્લોકો તરીકે દોહરાવવામાં આવે તો તેમનો જીવંત અર્થ નષ્ટ થઈ જાય છે. નારણપ્પાની વાતો પ્રાણેશાચાર્યને બહારથી કદાચ ઉદ્ધત લાગે છે, પરંતુ અંદરથી તે તેમના મનમાં એવા પ્રશ્નો પેદા કરે છે જેનો સામનો તેમણે વર્ષોથી કર્યો નથી.
નારણપ્પા પ્રાણેશાચાર્યને એક એવી કથાનો સંદર્ભ આપે છે જેમાં શાસ્ત્રમાં વર્ણવાયેલા સૌંદર્યને સાંભળીને એક યુવાનની દૈહિક ઇચ્છા જાગે છે અને તે નીચી જાતિની યુવતી સાથે સંબંધ બાંધે છે. આ ઉદાહરણ દ્વારા નારણપ્પા એ બતાવવા માગે છે કે માનવીય ઇચ્છાને માત્ર શાસ્ત્રથી નકારી શકાય નહીં. પ્રાણેશાચાર્ય આ તર્કને તરત સ્વીકારતા નથી, પરંતુ નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી આ જ વાતો તેમના મનમાં વારંવાર ગુંજતી રહે છે.
નારણપ્પાની સંપત્તિ અને બ્રાહ્મણોની અંદરની લાલચ
નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી બ્રાહ્મણોની બીજી એક વાસ્તવિકતા બહાર આવે છે. નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કારની ચર્ચા કરતાં કરતાં તેમની નજર તેની સંપત્તિ પર પણ જવા લાગે છે. ગરુડાચાર્ય અને લક્ષ્મણાચાર્ય જેવા લોકો માટે આ પ્રશ્ન માત્ર ધર્મનો નથી; નારણપ્પાની પાછળ રહેલું સોનું, ઘર, દાગીના અને અન્ય સંપત્તિ કોને મળશે તે પણ મહત્વનું છે. બહારથી તેઓ નારણપ્પાના બ્રાહ્મણત્વ વિશે ગંભીર ચર્ચા કરે છે, પરંતુ અંદરથી તેમના સ્વાર્થની ગણતરી પણ ચાલતી રહે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં પ્રાણેશાચાર્ય વધુને વધુ મુશ્કેલીમાં મુકાય છે. આખો અગ્રહાર તેમની તરફ જોઈ રહ્યો છે. બધા માને છે કે શાસ્ત્રજ્ઞ હોવાના કારણે તેઓ ચોક્કસ નિર્ણય આપશે. પરંતુ પ્રાણેશાચાર્યને સમજાય છે કે શાસ્ત્રોમાં આ વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિનો સરળ જવાબ નથી. નારણપ્પાએ બ્રાહ્મણત્વના આચારનો ત્યાગ કર્યો છે, પરંતુ તે જન્મથી બ્રાહ્મણ છે. શું માણસ પોતાના આચરણથી બ્રાહ્મણત્વ ગુમાવી શકે? શું બ્રાહ્મણ સમાજને કોઈ માણસને બહાર કાઢવાનો અધિકાર છે? અને જો તેણે બ્રાહ્મણત્વ છોડી દીધું હોય તો પણ શું મૃત્યુ પછી તેના પ્રત્યેની જવાબદારી પૂરી રીતે સમાપ્ત થઈ જાય છે? આવા પ્રશ્નો પ્રાણેશાચાર્યને અંદરથી કચડવા લાગે છે.
લક્ષ્મીદેવમ્માનું પાત્ર અને અગ્રહારની સામાજિક ક્રૂરતા
આ સંકટ વચ્ચે લક્ષ્મીદેવમ્માનું પાત્ર અગ્રહારના બીજા પ્રકારના પાખંડને ઉજાગર કરે છે. તે બાળવિધવા છે. નાની ઉંમરે તેનું લગ્ન થયું હતું અને થોડા જ વર્ષોમાં તે વિધવા બની ગઈ હતી. પછી ધીમે ધીમે તેના માતા-પિતા અને સાસરિયાં બધાં મૃત્યુ પામ્યા અને તેની પાસે રહેલી સંપત્તિ પર અન્ય લોકોનો કબજો થતો ગયો. ગરુડાચાર્યના પરિવાર સાથે તેનો સંબંધ ખાસ કરીને કડવો છે, કારણ કે તેની મિલકત અને જીવન બંને પર અન્યોએ પોતાનો અધિકાર જમાવ્યો હતો.
વૃદ્ધાવસ્થામાં તે એકાંતમાં રહે છે અને ગરુડાચાર્યને ગાળો આપે છે. અગ્રહારના લોકો તેની વાતને ‘પાગલ વૃદ્ધાની બકબક’ માનીને અવગણે છે, પરંતુ તેના શબ્દોમાં અગ્રહારની સામાજિક વ્યવસ્થાની સામે વર્ષોથી એકઠો થયેલો રોષ છે. તે બ્રાહ્મણોને નારણપ્પાના મૃતદેહને લઈને બેઠેલા જોઈને તેમને ઠપકો આપે છે અને પ્રશ્ન કરે છે કે જો તેઓ પોતાને બ્રાહ્મણ કહે છે તો એક બ્રાહ્મણના મૃતદેહનો સંસ્કાર કરવામાં આટલો સમય કેમ લાગી રહ્યો છે. તેના શબ્દો અગ્રહારના લોકો માટે અસહ્ય છે, પરંતુ તે જ શબ્દો તેમની અંદરની નૈતિક નિષ્ફળતાને સૌથી વધુ નિર્વસ્ત્ર કરે છે. આપેલી આવૃત્તિમાં લક્ષ્મીદેવમ્માના ભૂતકાળ, ગરુડાચાર્ય સાથેના મિલકતસંબંધિત સંઘર્ષ અને નારણપ્પાના મૃતદેહ અંગેના તેના રોષનું વિશદ ચિત્રણ જોવા મળે છે.
ચંદ્રીનો નારણપ્પા પ્રત્યેનો સંબંધ
ચંદ્રીનું પાત્ર આ કથામાં વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. સમાજની દૃષ્ટિએ તે ગણિકા છે અને અગ્રહારના બ્રાહ્મણો તેને પોતાની જાતિની સ્ત્રીઓની સરખામણીમાં નીચી ગણે છે. પરંતુ નારણપ્પા સાથેના તેના દસ વર્ષના સંબંધમાં તેણે પ્રેમ, સેવા અને સ્નેહ આપ્યો છે. નારણપ્પા બીમાર પડ્યો ત્યારે તેણે તેની સેવા કરી હતી અને હવે તેના મૃત્યુ પછી પણ તે તેના મૃતદેહને અનાથ છોડવા તૈયાર નથી.
ચંદ્રીને પોતાની જાતિ કે સામાજિક ઓળખ વિશે કોઈ વિશેષ ધાર્મિક દંભ નથી. તે પોતાના જીવનને જે રીતે છે તે રીતે સ્વીકારે છે. તે નારણપ્પાના મૃતદેહના સંસ્કારને પોતાની જવાબદારી માને છે. તેને ભય છે કે જો નારણપ્પાનો યોગ્ય સંસ્કાર નહીં થાય તો તેની આત્માને શાંતિ નહીં મળે. એક તરફ તે જાણે છે કે નારણપ્પાએ બ્રાહ્મણ સમાજના નિયમો સ્વીકાર્યા નહોતા, પરંતુ બીજી તરફ તે તેના પ્રત્યેના પોતાના પ્રેમને કોઈ સામાજિક નિયમથી નકારતી નથી.
ચંદ્રીને સૌથી વધુ ચિંતા પ્રાણેશાચાર્યની છે. તે જાણે છે કે આખો પ્રશ્ન અંતે તેમના નિર્ણય પર આવીને અટક્યો છે. તેથી તે તેમની પાસે જાય છે, તેમને પોતાના ગહના આપે છે અને નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કાર માટે જે કંઈ શક્ય હોય તે કરવા તૈયાર થાય છે. ચંદ્રીનું આ વર્તન દર્શાવે છે કે માનવતાનો સંબંધ ઘણી વખત ધાર્મિક ઓળખ કરતાં વધારે શક્તિશાળી હોય છે.
ભૂખ, ભય અને અગ્રહારનું વિઘટન
નારણપ્પાનો મૃતદેહ ઘરમાં પડ્યો રહેતાં પરિસ્થિતિ વધુ ભયાનક બનતી જાય છે. ગરમીના કારણે મૃતદેહ સડવા લાગે છે અને સમગ્ર અગ્રહારમાં દુર્ગંધ ફેલાય છે. ઘરોમાં ઉંદરોની સંખ્યા વધે છે. કેટલાક ઉંદરો મરી જાય છે અને બાળકો પણ તેમને ગણવા લાગે છે. સ્ત્રીઓ ભયભીત થઈને બાળકોને ઘરમાં બંધ રાખે છે. રાત્રે ગલીઓમાં એક અજીબ પ્રકારનું સૂનકાર છવાઈ જાય છે. પહેલાં જ્યાં સવારથી સાંજ સુધી ધાર્મિક વિધિઓ અને ઘરગથ્થુ અવાજો સંભળાતા હતા ત્યાં હવે મૃત્યુ, દુર્ગંધ અને ભયનું વાતાવરણ છે.
આ સમયે દાસાચાર્યની ભૂખ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને વ્યંગાત્મક ઘટનામાં પરિવર્તિત થાય છે. બ્રાહ્મણો નારણપ્પાના સંસ્કાર ન થાય ત્યાં સુધી ભોજન કરી શકતા નથી. દાસાચાર્ય માટે આ ઉપવાસ અત્યંત કઠિન બની જાય છે. અંતે ભૂખની સામે તે પોતાના જાતિ-નિયમોને ઢીલા પાડે છે અને પારિજાતપુરમાં મંજય્યાના ઘરે ભોજન લે છે. તેણે જીવનભર નીચી ગણાતી જાતિના બ્રાહ્મણોના હાથનું ભોજન ન લેવાનો નિયમ જાળવ્યો હતો, પરંતુ હવે પેટની આગ સામે એ નિયમ ટકી શકતો નથી. મંજય્યા તેને દૂધ, ગોળ, ચિવડો, કેળાં, શહદ અને ઉપમા આપે છે અને દાસાચાર્ય અંતે ભરપૂર ખાય છે. આ પ્રસંગ દ્વારા લેખક ખૂબ ઊંડો વ્યંગ કરે છે કે માણસના મોઢે બોલાતા ધર્મનિયમો અને તેની વાસ્તવિક માનવીય જરૂરિયાત વચ્ચે કેટલું મોટું અંતર હોઈ શકે છે.
બેલીની દુનિયા અને મૃત્યુની સમાનતા
અગ્રહારની બહાર બેલી અને તેના માતા-પિતાની ઝૂંપડીમાં પણ મૃત્યુ અને રોગનું વાતાવરણ ફેલાય છે. ત્યાં પણ ઉંદરો દેખાવા લાગે છે. બેલીના માતા-પિતા બીમાર પડે છે અને તેમની ઝૂંપડીમાં ભય, ચીસો અને ગંદકી ભરાઈ જાય છે. અંતે બંનેનું મૃત્યુ થાય છે અને ઝૂંપડીને આગ ચાંપી દેવામાં આવે છે.
આ ઘટના મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે લેખક એક જ સમયે બે દુનિયા બતાવે છે. એક બાજુ પોતાને પવિત્ર ગણાવતો બ્રાહ્મણ અગ્રહાર છે અને બીજી બાજુ સમાજના નીચલા સ્તરે રહેલા લોકોની વસાહત છે. બંને વચ્ચે જાતિની મોટી દીવાલ છે, પરંતુ મૃત્યુ, ભૂખ, રોગ અને ભય બંનેને સમાન રીતે ઘેરી લે છે. ચંદ્રી, બેલી, ચિન્ની, બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓ અને બાળકોની પ્રતિક્રિયાઓમાંથી જીવનની મૂળભૂત માનવતા દેખાય છે, જે જાતિના નિયમોથી વધારે ઊંડી છે. આપેલી આવૃત્તિમાં બેલીના પરિવારની બીમારી, ઉંદરો અને ઝૂંપડીના દહનની ઘટના પણ કથાના ભયાનક વાતાવરણ સાથે જોડાયેલી છે.
ગીધોનું આગમન
અગ્રહારના ઘરોની છત પર ગીધો આવીને બેસવા લાગે છે. ગીધો મૃતદેહો અને મરેલા ઉંદરોને ખાવા માટે આવે છે, પરંતુ બ્રાહ્મણો તેને માત્ર કુદરતી ઘટના તરીકે જોઈ શકતા નથી. તેઓ તેને અપશુકન માને છે. શંખ અને ઝાંઝ વગાડીને ગીધોને ભગાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ ગીધો હલતા નથી. આખા અગ્રહારના દરેક ઘરની છત પર ગીધો બેસી જાય છે અને આ દૃશ્ય જાણે મૃત્યુની જાહેરાત બની જાય છે.
આ ઘટનાનું કથામાં ખૂબ જ ગહન પ્રતીકાત્મક મહત્વ છે. બ્રાહ્મણો પોતાની ધાર્મિક પવિત્રતા બચાવવા માટે મંત્રોચ્ચાર અને સંગીતનો આશરો લે છે, પરંતુ કુદરતી સડાણ અને મૃત્યુ સામે તેમનાં સાધનો નિષ્ફળ જાય છે. નારણપ્પાનો મૃતદેહ એક ઘરમાં પડ્યો છે, પરંતુ તેની દુર્ગંધ હવે આખા અગ્રહારના જીવનમાં પ્રવેશી ગઈ છે. તેથી નારણપ્પાનું મૃત્યુ હવે વ્યક્તિગત ઘટના રહ્યું નથી; તે આખી વ્યવસ્થાના વિઘટનનું પ્રતીક બની ગયું છે. ગીધો અને ઉંદરોના પ્રસંગો આપેલી આવૃત્તિમાં વારંવાર અગ્રહારના ભય અને સંસ્કારની અનિવાર્યતાની ભાવનાને વધારે ઘેરી બનાવે છે.
હનુમાનજી પાસે જવાબ મેળવવા પ્રાણેશાચાર્યની યાત્રા
આ પરિસ્થિતિમાં બધા બ્રાહ્મણો ફરી પ્રાણેશાચાર્ય પર દબાણ કરે છે. અંતે પ્રાણેશાચાર્ય નક્કી કરે છે કે તેઓ હનુમાનજીના મંદિરે જઈને ભગવાન પાસેથી સંકેત મેળવશે. તેઓ સ્નાન કરે છે, નવું યજ્ઞોપવીત ધારણ કરે છે, ફૂલ અને તુલસી લઈને મંદિર પહોંચે છે અને હનુમાનજીની મૂર્તિ સામે લાંબી પૂજા કરે છે. તેઓ ભગવાનને વિનંતી કરે છે કે નારણપ્પાના સંસ્કાર અંગે સાચો નિર્ણય બતાવો. કયો ફૂલ પડે તેના આધારે તેઓ નિર્ણય લેવાની યોજના કરે છે.
પરંતુ ભગવાન તરફથી કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત મળતો નથી. પ્રાણેશાચાર્ય લાંબા સમય સુધી મૂર્તિ સામે બેઠા રહે છે. ગરમી, પસીનો, ઉપવાસ અને માનસિક તાણ છતાં તેઓ ત્યાંથી ઊઠવા તૈયાર નથી. તેમને લાગે છે કે જો ભગવાન પણ આ પ્રશ્નનો જવાબ નહીં આપે તો તેઓ શું કરશે? તેઓ પોતાને શાસ્ત્રજ્ઞ માને છે, પરંતુ આ ક્ષણે તેમની શાસ્ત્રવિદ્યા પણ નિષ્ફળ બની રહી છે. આ પ્રસંગ તેમની અંદરના સંશયને વધુ ઊંડો બનાવે છે.
ચંદ્રી સાથેનો નિર્ણાયક પ્રસંગ
હનુમાનજીના મંદિરથી પાછા ફરતી વખતે પ્રાણેશાચાર્ય એકાંતમાં ચંદ્રીને જુએ છે. ચંદ્રી નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કારની ચિંતા કરતાં ત્યાં આવી છે. તે નારણપ્પાના ગહના અને પોતાની પાસે રહેલી વસ્તુઓ વિશે વિચારે છે. પ્રાણેશાચાર્ય તેની સામે ઊભા થાય છે ત્યારે તેમની અંદર એક એવો અનુભવ જન્મે છે જે તેમના અત્યાર સુધીના જીવનમાં ક્યારેય સ્વીકારેલો નહોતો.
ચંદ્રી સાથેનો તેમનો શારીરિક સંબંધ આ નવલકથાનો સૌથી મોટો આંતરિક વળાંક છે. અહીં પ્રાણેશાચાર્યનો ‘આદર્શ આચાર્ય’ તરીકેનો સ્વરૂપ પ્રથમ વખત તૂટી પડે છે. તેમણે વર્ષોથી દૈહિક ઇચ્છાઓને દબાવી હતી. પત્નીની બીમારીને તેમણે પોતાના તપ અને કર્તવ્યની વેદી બનાવી હતી. પરંતુ ચંદ્રીના શરીરના સંપર્કમાં આવીને તેમના અંદરની દબાયેલી માનવીય ઇચ્છા અચાનક જાગે છે. પછી તેઓ પોતાના આ અનુભવને માત્ર ‘પાપ’ કહીને દૂર કરી શકતા નથી, કારણ કે તેમણે પ્રથમ વખત પોતાના અંદરના એવા માણસને ઓળખ્યો છે જેને તેઓ અત્યાર સુધી જાણતા જ નહોતા.
આ ઘટના પછી તેઓ ચંદ્રીને લઈને પાછા ફરતા નથી અને સત્ય છુપાવીને અગ્રહારમાં પાછા આવે છે. પરંતુ હવે તેમનું મન જૂનું નથી રહ્યું. તેઓ સતત વિચારે છે કે તેમણે જે કર્યું તે કરુણાના કારણે થયું કે દૈહિક વાસનાના કારણે? શું વર્ષો સુધી દબાવી રાખેલી ઇચ્છા અચાનક બહાર આવી? શું તેઓ ખરેખર અન્ય બ્રાહ્મણોથી અલગ હતા? આ પ્રશ્નો તેમને સતત સતાવે છે.
ચંદ્રી દ્વારા નારણપ્પાનો અંતિમ સંસ્કાર
બીજી તરફ ચંદ્રી સમજે છે કે બ્રાહ્મણો હજુ પણ નિર્ણયમાં અટવાયેલા છે અને નારણપ્પાનું શરીર વધુ સડી રહ્યું છે. તે નારણપ્પાને અનાથ સ્થિતિમાં છોડવા તૈયાર નથી. તે મદદ મેળવવા માટે આગળ વધે છે અને અંતે મુસ્લિમ અહમદ બારીની મદદ લે છે. નારણપ્પા જીવતા હતા ત્યારે મુસ્લિમો સાથે સંબંધ રાખતા હતા અને અહમદ બારી સાથે પણ તેનો સ્નેહસંબંધ હતો. તેથી અહમદ બારી ચંદ્રીને મદદ કરે છે.
મૃતદેહ ગાડામાં મૂકવામાં આવે છે અને તેને શ્મશાન લઈ જવામાં આવે છે. અંતે નારણપ્પાનો દાહ સંસ્કાર થાય છે. આ ઘટના આખી નવલકથાની સૌથી મોટી વિસંગતિને ઉજાગર કરે છે. જેને બ્રાહ્મણો પોતાના શાસ્ત્રજ્ઞાન અને જાતિગૌરવ વચ્ચે ‘બ્રાહ્મણ’ ગણવો કે નહીં તે નક્કી કરવામાં અસમર્થ રહ્યા, તેના અંતિમ સંસ્કારની વાસ્તવિક જવાબદારી એક ગણિકા અને મુસ્લિમ વ્યક્તિએ નિભાવી. આ રીતે નારણપ્પાનું શરીર અગ્નિને સોંપાઈ જાય છે, પરંતુ બ્રાહ્મણ સમાજની નૈતિક કસોટી હજી પૂરી થતી નથી.
ચંદ્રી પ્રાણેશાચાર્યને આપેલા ગહના પાછા લે છે કે નહીં, તે બાબતે પણ પ્રાણેશાચાર્યનું મન દ્વિધામાં રહે છે. ચંદ્રીની ઉદારતા તેમને વધુ શરમાવે છે. પ્રાણેશાચાર્ય તેને તેના ગહના પરત કરે છે અને તેની જિંદગી વિશે વિચારવાનું કહે છે. અહીં ચંદ્રીનું વ્યક્તિત્વ માત્ર નારણપ્પાની પ્રેમિકા તરીકે નહીં, પરંતુ પોતાનું જીવન પોતાની રીતે જીવતી એક સ્વતંત્ર માનવી તરીકે સામે આવે છે. અંતે તે દુર્વાસાપુર છોડીને કુંદાપુર તરફ નીકળી જાય છે.
શ્રીપતિ અને નવી પેઢી
નારણપ્પાના વિચારોથી પ્રભાવિત થયેલી નવી પેઢીનું પ્રતિનિધિત્વ શ્રીપતિ કરે છે. તે પરંપરાગત બ્રાહ્મણ જીવનથી દૂર જઈને નાટક, સંગીત, યક્ષગાન અને સ્વતંત્ર જીવન તરફ આકર્ષાય છે. નારણપ્પાએ તેને આ નવી દુનિયા તરફ ખેંચ્યો હતો. શ્રીપતિ નારણપ્પાને માત્ર એક વિધર્મી બ્રાહ્મણ તરીકે નથી જોતો; તેના માટે નારણપ્પા એવા માણસનું પ્રતીક છે જેણે પોતાની ઇચ્છા મુજબ જીવન જીવવાની હિંમત કરી.
નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી શ્રીપતિ અને તેના મિત્રો રાત્રે ભેગા થાય છે. તેઓ નારણપ્પાને યાદ કરે છે, દારૂ પીવે છે અને તેના પ્રભાવ વિશે વાત કરે છે. અંતે તેઓ નારણપ્પાના મૃતદેહનો દાહ પોતે કરી દેવાની વિચારણા કરે છે. તેઓ નારણપ્પાના ઘરમાં જાય છે, પરંતુ મૃતદેહ ત્યાં નથી. અંધારામાં તેઓ ગભરાઈ જાય છે અને થોડા સમય માટે એવું માને છે કે નારણપ્પાનું પ્રેત બહાર ફરી રહ્યું છે. આ ઘટના એક તરફ યુવાનોની અંદરની અંધશ્રદ્ધાને દર્શાવે છે અને બીજી તરફ નારણપ્પાના વિચારોના મૃત્યુ પછી પણ જીવંત રહેવાની સૂચના આપે છે.
પ્રાણેશાચાર્યનું પત્ની સાથેનું જીવન અને અંદરની તૂટફૂટ
નારણપ્પાની ઘટના પછી પ્રાણેશાચાર્ય પોતાના વૈવાહિક જીવન તરફ નવા દૃષ્ટિકોણથી જોવા લાગે છે. વર્ષોથી તેમણે ભાગીરથીની સેવા કરવાનું પોતાના આધ્યાત્મિક જીવનનું કેન્દ્ર માન્યું હતું. તેમની પત્નીનું અશક્ત શરીર તેમના માટે તપસ્યાની વેદી બની ગયું હતું. તેઓ માને છે કે પોતાની ઇચ્છાઓનો ત્યાગ કરીને બીમાર પત્નીની સેવા કરવી એ જ તેમનો ધર્મ છે.
પરંતુ હવે ચંદ્રીના અનુભવ પછી તેમને પોતાના શરીરની દબાયેલી ઇચ્છાઓનો ખ્યાલ આવે છે. તેઓ ભાગીરથીના શરીરને જુદી રીતે જોવા લાગે છે. પહેલાં જે શરીર માત્ર સેવા અને કર્તવ્યનું ક્ષેત્ર હતું તેમાં હવે તેમને ‘સ્ત્રી’નું અસ્તિત્વ દેખાય છે. આ પરિવર્તન તેમને અંદરથી હચમચાવી નાખે છે. તેમને લાગે છે કે તેમણે વર્ષો સુધી પોતાના જીવનને એક ચોક્કસ ધાર્મિક આદર્શમાં બંધાવી દીધું હતું અને પોતાની અંદરની અનેક ઇચ્છાઓને ઓળખવાની પણ મંજૂરી આપી નહોતી. તેમની તપસ્યા હવે નિષ્કામતા કરતાં વધુ એક પ્રકારના સ્વનિર્મિત બંધન જેવી લાગવા લાગે છે.
ભાગીરથીનું મૃત્યુ
આ આંતરિક સંઘર્ષની વચ્ચે ભાગીરથીની તબિયત વધુ ખરાબ થાય છે. પ્રાણેશાચાર્ય એક સમયે પોતાની પત્નીને એકલી છોડીને બહાર ગયા હતા, જેના કારણે તેઓ પોતાને દોષી માનવા લાગે છે. પાછા ફર્યા ત્યારે પત્ની કોઈ જવાબ આપતી નથી. તેઓ તેના શરીરને સ્પર્શે છે અને સમજાય છે કે ભાગીરથીનું મૃત્યુ થઈ ગયું છે.
આ મૃત્યુ કથામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભાગીરથી માત્ર પ્રાણેશાચાર્યની પત્ની નહોતી; તે તેમના આખા જીવનના તપ, કર્તવ્ય અને સ્વનિયંત્રણનું કેન્દ્ર હતી. હવે તે નથી. એટલે તેની ચિતા સાથે પ્રાણેશાચાર્યના જીવનનો એક મોટો આધાર પણ ભસ્મ થઈ જાય છે. તેઓ પત્નીના અંતિમ સંસ્કાર વખતે ખૂબ રડે છે. આ રડવામાં પત્ની માટેનો પ્રેમ, અપરાધબોધ, દયા, વર્ષોની સેવા અને પોતાના જૂના જીવનના વિઘટનની લાગણીઓ એકસાથે ભળી જાય છે.
ભાગીરથીની ચિતા સળગતી હોય ત્યારે પ્રાણેશાચાર્યને સમજાય છે કે તેમણે પોતાના જીવનને જે રીતે સમજ્યું હતું તે રીતે હવે તે રહી શકશે નહીં. પત્નીનું શરીર, જેને તેઓ પચ્ચીસ વર્ષ સુધી પોતાની તપસ્યાનું પ્રતીક માનીને સેવા કરતા રહ્યા, હવે અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ રહ્યું છે. આ સાથે તેમના મનમાં બનેલું પોતાનું ‘આદર્શ’ વ્યક્તિત્વ પણ ધીમે ધીમે તૂટી રહ્યું છે. આપેલી આવૃત્તિના પાનાંઓમાં પત્નીની લાંબી સેવા, તેમના જીવનના સંયમ અને અંતે તેના મૃત્યુ પછી પ્રાણેશાચાર્યની માનસિક સ્થિતિનું વિસ્તૃત વર્ણન મળે છે.
મઠ તરફ બ્રાહ્મણોની યાત્રા
પ્રાણેશાચાર્ય પાસેથી સ્પષ્ટ નિર્ણય ન મળતાં બ્રાહ્મણો અંતે કેમર/કામર અગ્રહાર તરફ જાય છે. ત્યાં સુબ્બણાચાર્ય નામના જ્યોતિષી પાસેથી નારણપ્પાના મૃત્યુનો સમય તપાસવામાં આવે છે. પંચાંગ, ગણતરી અને જ્યોતિષીય વિચાર પછી તેને મૃત્યુનો સમય અમંગળ હોવાનું કહેવામાં આવે છે. આથી બ્રાહ્મણો વધુ ચિંતિત બને છે, પરંતુ સાથે જ મઠ સુધી જઈને અંતિમ ધાર્મિક નિર્ણય મેળવવાની આશા પણ રાખે છે.
આ યાત્રામાં પણ તેમની ધાર્મિક ચર્ચા કરતાં ભોજનની ચિંતા વધારે દેખાય છે. રસ્તાની થાકેલી યાત્રા પછી તેઓ સુબ્બણાચાર્યના ઘરે પહોંચે છે, સ્નાન કરે છે, નવું યજ્ઞોપવીત પહેરે છે અને ભોજન કરે છે. સહભોજન તેમની માટે એક પ્રકારની રાહત બની જાય છે. દાસાચાર્ય ખાસ કરીને ભોજનને લઈને ઉત્સુક છે. આ સમગ્ર પ્રવાસમાં લેખક વારંવાર દર્શાવે છે કે ધાર્મિક સંકટ જેટલું ગંભીર છે, તેટલું જ માનવીય શરીરનું અસ્તિત્વ પણ વાસ્તવિક છે; ભૂખ અને થાક સામે માણસ પોતાની મોટી મોટી ધાર્મિક ઘોષણાઓને પણ ભૂલી શકે છે.
મઠનો નિર્ણય
અંતે બ્રાહ્મણો મઠમાં પહોંચે છે. ત્યાં તેઓ ગુરુજી સમક્ષ નારણપ્પાના સંસ્કારનો પ્રશ્ન મૂકે છે. લાંબી ચર્ચા પછી ગુરુજીનો નિર્ણય આવે છે કે નારણપ્પાએ ભલે પોતાના જીવનમાં બ્રાહ્મણત્વના નિયમોનો ત્યાગ કર્યો હોય, પરંતુ જન્મથી મળેલું બ્રાહ્મણત્વ સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થયું નથી. તેથી તેનું બ્રાહ્મણવિધિ પ્રમાણે અંતિમ સંસ્કાર થવો જોઈએ.
પરંતુ આ નિર્ણય સાથે નારણપ્પાની સંપત્તિનો પ્રશ્ન પણ આવે છે. તેની સંપત્તિ મઠને આપવાની વાત કરવામાં આવે છે. ગરુડાચાર્ય અને લક્ષ્મણાચાર્ય માટે આ નિર્ણય સ્વીકારવો મુશ્કેલ બને છે, કારણ કે તેમની અંદરની સંપત્તિની ઇચ્છા ફરી બહાર આવે છે. તેઓ ધર્મની ચર્ચામાં ભાગ લેતા હતા, પરંતુ હવે સમજાય છે કે તેમના મનમાં નારણપ્પાની સંપત્તિનો પ્રશ્ન કેટલો મોટો હતો. ગુરુજી તેમની લાલચને સ્વીકારતા નથી અને સંપત્તિ ભગવાનની ગણાવે છે.
પરંતુ ત્યાં સુધીમાં પરિસ્થિતિ ખૂબ બદલાઈ ગઈ છે. અગ્રહારમાં બીમારી અને મૃત્યુનું વાતાવરણ વધી ગયું છે. ઘણા બ્રાહ્મણો બીમાર પડે છે. દાસાચાર્ય, પદ્મનાભાચાર્ય અને અન્ય લોકોની તબિયત ખરાબ થાય છે. લોકો સમજી શકતા નથી કે નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી આટલી અનિષ્ટ ઘટનાઓ કેમ બની રહી છે. દરેક ઘટના ધર્મ, પાપ, પ્રેત, દૈવી દંડ અને કર્મ સાથે જોડવામાં આવે છે.
પ્રાણેશાચાર્યનું અગ્રહાર છોડવું
ભાગીરથીના અંતિમ સંસ્કાર પછી પ્રાણેશાચાર્ય અગ્રહાર પરત આવવામાં અસમર્થ થાય છે. હવે તેમને પોતાના જૂના જીવનનો સામનો કરવો મુશ્કેલ લાગે છે. તેઓ નારણપ્પાની લાશના પ્રશ્નનો ઉકેલ લાવી શક્યા નથી, ભગવાન પાસેથી જવાબ મેળવી શક્યા નથી, ચંદ્રી સાથે સંબંધ બાંધી ચૂક્યા છે અને પોતાની પત્નીને ગુમાવી ચૂક્યા છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે હવે તેઓ પોતાની જાતને પહેલાંની જેમ ‘શુદ્ધ’, ‘નિષ્કામ’ અને ‘અન્યોથી અલગ’ માનવા સક્ષમ નથી.
તેઓ અગ્રહાર છોડે છે. તેમની અંદર એક વિચાર જન્મે છે કે હવે તેમને કોઈ દિશા નક્કી કરવાની જરૂર નથી; પગ જ્યાં લઈ જાય ત્યાં જવું. ગુરુઋણ, પિતૃઋણ, દેવઋણ અને સામાજિક જવાબદારી જેવી પરંપરાગત કલ્પનાઓથી થોડા સમય માટે પોતાને મુક્ત કરવાનો તેઓ પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ અગ્રહાર છોડવાથી મનમાંથી અગ્રહાર છૂટતું નથી. આ વાત તેમની આગળની યાત્રામાં સતત સાબિત થવાની છે.
જંગલમાં પ્રાણેશાચાર્યનો આંતરિક પ્રવાસ
જંગલમાં ભટકતાં પ્રાણેશાચાર્ય પ્રથમ વખત પોતાની સાથે એકલા રહે છે. અહીં કોઈ બ્રાહ્મણ તેમને ‘આચાર્યજી’ કહીને નિર્ણય પૂછતું નથી. કોઈ તેમને શાસ્ત્રનો આધાર માનતું નથી. કોઈ તેમની પાસેથી પવિત્રતાની અપેક્ષા રાખતું નથી. આ સ્વતંત્રતા શરૂઆતમાં તેમને ડરાવે છે, પરંતુ ધીમે ધીમે તેઓ પોતાનું બાળપણ, યુવાની, લગ્ન અને અત્યાર સુધીનું જીવન યાદ કરવા લાગે છે.
તેમને પોતાના બાળપણના મિત્ર મહાબલની યાદ આવે છે. મહાબલ પણ આધ્યાત્મિક શોધમાં હતો, પરંતુ તેની દૃષ્ટિ પ્રાણેશાચાર્યથી જુદી હતી. મહાબલ જીવનના અનુભવ અને ભક્તિના સીધા આનંદ તરફ આકર્ષાતો હતો. પાછળથી તે એક વેશ્યા સાથે રહેવા લાગ્યો હતો અને પ્રાણેશાચાર્યને આ ઘટના અત્યંત આઘાતજનક લાગી હતી. તેમણે પોતાના જીવનને મહાબલના જીવનના વિરોધમાં ગોઠવ્યું હતું. હવે ચંદ્રી સાથેના પોતાના અનુભવ પછી તેઓ સમજવા લાગે છે કે મહાબલને લઈને પોતાના મનમાં રહેલી ઈર્ષ્યા, ભય અને દબાયેલી ઇચ્છાઓ કદાચ તેમણે ક્યારેય સ્વીકારી જ નહોતી.
તેમને નારણપ્પાની યાદ પણ આવે છે. હવે તેઓ સમજવા લાગે છે કે નારણપ્પા સાથેનો તેમનો સંઘર્ષ માત્ર ધર્મ અને અધર્મનો સંઘર્ષ નહોતો. નારણપ્પામાં જે જીવનશક્તિ, નિર્ભયતા અને દૈહિક સ્વતંત્રતા હતી તે જ વસ્તુ પ્રાણેશાચાર્યને અંદરથી આકર્ષતી પણ હતી અને ડરાવતી પણ હતી. એટલે નારણપ્પાને સુધારવાની તેમની ઇચ્છામાં કદાચ પોતાના જ મનને નિયંત્રિત કરવાની અપૂર્ણ કોશિશ પણ છુપાયેલી હતી.
પ્રકૃતિ સાથેનો પ્રાણેશાચાર્યનો નવો અનુભવ
જંગલમાં પ્રાણેશાચાર્યના અનુભવમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન આવે છે. તેઓ ઘાસની ગંધ અનુભવે છે, જમીનની ભીની સુગંધ અનુભવે છે, ચિરાયતેની જડ ઉખાડે છે, તેને સૂંઘે છે અને તેની અંદર રહેલી ધરતીની સુગંધથી અજાણ્યા આનંદનો અનુભવ કરે છે. તેઓ નદીમાં તરવા લાગે છે. પાણીમાં માછલીઓ તેમના પગ, આંગળીઓ અને શરીરને સ્પર્શે છે ત્યારે તેઓ બાળકની જેમ પુલકિત થાય છે.
આ અનુભવ તેમના માટે નવો છે કારણ કે અત્યાર સુધી તેમની ઇન્દ્રિયો મુખ્યત્વે પૂજા, શાસ્ત્ર અને તપસ્યાની સેવા માટે હતી. હવે તેઓ પહેલીવાર દુનિયાને માત્ર ‘પવિત્ર’ કે ‘અપવિત્ર’ની ભાષામાં નહીં પરંતુ ગંધ, સ્પર્શ, ગરમી, ઠંડક, પાણી, માટી અને શરીરના જીવંત અનુભવ દ્વારા અનુભવે છે. નદીમાં તરતી વખતે તેમને બાળપણ યાદ આવે છે અને તેઓ અનુભવે છે કે વર્ષોથી દબાયેલી બાળસહજ ઇચ્છાઓ ફરીથી જન્મી રહી છે.
આ સમયે પ્રકૃતિ તેમને શીખવે છે કે જીવન માત્ર ધાર્મિક નિયમોની રચના નથી. ધરતી પોતે કોઈ જાતિભેદ કરતી નથી, નદી કોઈને બ્રાહ્મણ કે ચાંડાળ કહીને વહેતી નથી, અને માટીનો સ્પર્શ પવિત્ર કે અપવિત્ર વ્યક્તિ પ્રમાણે બદલાતો નથી. પ્રાણેશાચાર્ય માટે આ અનુભવ તેમની આંતરિક મુક્તિની શરૂઆત છે.
પુટ્ટ સાથે મુલાકાત
આ ભટકતી યાત્રા દરમિયાન પ્રાણેશાચાર્યને પુટ્ટ નામનો એક સરળ, વાતોડી અને જીવનપ્રેમી માણસ મળે છે. પુટ્ટ શાસ્ત્રજ્ઞ નથી, ધાર્મિક વિદ્વાન નથી અને પ્રાણેશાચાર્યની પ્રતિષ્ઠા વિશે શરૂઆતમાં જાણતો પણ નથી. તે સામાન્ય માણસની જેમ જીવન જીવે છે, વાતો કરે છે, હસે છે, મેળામાં જવા ઉત્સુક છે, ખાવા-પીવામાં રસ ધરાવે છે અને પોતાની પત્ની પદ્માવતીને પાછી લાવવા માગે છે.
પુટ્ટનો આ સરળ સ્વભાવ પ્રાણેશાચાર્ય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બને છે. અત્યાર સુધી તેઓ એવા લોકો સાથે રહ્યા હતા જે તેમને આચાર્ય, ગુરુ અને ધર્મના માર્ગદર્શક તરીકે જોતાં હતા. પુટ્ટ તેમને કોઈ પવિત્ર મૂર્તિ તરીકે નથી જોતો. તે તેમને એક સાથી મુસાફર તરીકે સ્વીકારે છે. તે સતત વાત કરે છે, પ્રશ્નો પૂછે છે, પોતાના જીવનની વાતો કરે છે અને પ્રાણેશાચાર્યને સામાન્ય માનવીય સંબંધમાં ખેંચી લે છે.
પ્રાણેશાચાર્ય શરૂઆતમાં પુટ્ટથી કંટાળે છે, કારણ કે તેમને એકાંત જોઈએ છે. પરંતુ ધીમે ધીમે પુટ્ટનો નિર્દોષ માનવીય સ્વભાવ તેમને ગમવા લાગે છે. પુટ્ટમાં જે જીવનની સ્વાભાવિકતા છે તે પ્રાણેશાચાર્યને પોતાની જટિલતા સામે ઊભા કરે છે. પુટ્ટ શાસ્ત્રના પ્રશ્નો ઉકેલતો નથી, પરંતુ જીવનને જીવવાની એક સરળ રીત બતાવે છે.
મેલિગેનો મેળો : બંધ અગ્રહારની બહારનું જીવન
પુટ્ટ સાથે પ્રાણેશાચાર્ય મેલિગેના મેળા તરફ જાય છે. અહીં તેમને એકદમ જુદી દુનિયા જોવા મળે છે. રથયાત્રા, ભીડ, દુકાનો, સોડાની દુકાનો, બાળકો, નાટકો, ભિખારીઓ, મુસ્લિમ વેપારીઓ, વિવિધ જાતિના લોકો, રમૂજ, લોકકલા અને અનેક પ્રકારના માનવીય વ્યવહારોથી ભરેલો મેળો અગ્રહારની સ્થિર દુનિયા કરતાં સંપૂર્ણપણે અલગ છે.
અગ્રહારમાં દરેક વસ્તુ નિયમોથી નિયંત્રિત હતી; મેળામાં જીવન પોતે જ ગતિશીલ છે. અહીં માણસો જાતિની મર્યાદાઓ કરતાં વધુ પોતાના રોજિંદા આનંદ અને જરૂરિયાતોથી ચાલે છે. પુટ્ટ આ દુનિયામાં સ્વાભાવિક રીતે ભળે છે. તે પત્ની માટે વસ્તુઓ ખરીદે છે, બાળકો માટે રમકડાં લે છે, તમાશા જુએ છે અને જીવનનો આનંદ માણે છે. પ્રાણેશાચાર્ય તેને જોઈને સમજવા લાગે છે કે અજ્ઞાન હોવા છતાં પુટ્ટનું જીવન નિર્જીવ નથી. કદાચ તેની અંદર એવું કંઈક છે જે પ્રાણેશાચાર્યના અત્યંત જ્ઞાનસભર જીવનમાં ગુમ થઈ ગયું હતું.
મેળામાં પ્રાણેશાચાર્યની મુલાકાત બ્રાહ્મણોની સહભોજનની વ્યવસ્થા સાથે થાય છે. તેઓ ત્યાં ભોજન કરે છે, પરંતુ પોતાના વિશેની સચ્ચાઈ છુપાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તેઓ જાણે છે કે તેઓ સૂતકની સ્થિતિમાં છે અને પોતાની અંદરના સંઘર્ષથી હજી મુક્ત નથી. છતાં તેઓ ભોજન કરે છે. આ ઘટના દર્શાવે છે કે તેમના જીવનમાં હવે જૂના નિયમો અને નવા અનુભવ વચ્ચેની સીમા ધૂંધળી થઈ રહી છે.
પ્રાણેશાચાર્યની ઓળખ ફરી બહાર આવે છે
મેળામાં એક સમયે તેમની ઓળખ બહાર આવવાનો ભય ઊભો થાય છે. લોકો તેમને ઓળખવા લાગે છે. જે માણસ દુર્વાસાપુરમાં પોતાને બધાથી અલગ અને ઊંચો માનતો હતો તે હવે સામાન્ય ભીડમાં પોતાની ઓળખ છુપાવવા માગે છે. પરંતુ માણસ પોતાના ભૂતકાળથી ભાગી શકતો નથી.
આ ક્ષણે પ્રાણેશાચાર્ય સમજે છે કે જંગલમાં ફરવાથી, અગ્રહાર છોડવાથી અથવા નવા લોકો સાથે રહેવાની કોશિશથી પોતાની જૂની ઓળખ તાત્કાલિક નષ્ટ થતી નથી. તેઓ હજુ પણ પ્રાણેશાચાર્ય છે. પરંતુ હવે આ ઓળખ તેમને ગૌરવ કરતાં વધુ ભારરૂપ લાગે છે. તેમણે જે ‘ધર્મ’નું રક્ષણ કર્યું હતું તે જ ધર્મ હવે તેમને પોતાના જીવનનું સત્ય બોલવામાં અડચણરૂપ બની રહ્યો છે.
તેમને ચંદ્રી યાદ આવે છે. તેમને વિચાર આવે છે કે જો તેઓ પાછા દુર્વાસાપુર જાય અને બધું સત્ય કહી દે તો શું થશે? શું બ્રાહ્મણો તેમને સ્વીકારશે? શું તેઓ પોતાનું પવિત્ર સ્થાન ગુમાવશે? કે પછી પ્રથમ વખત તેઓ પોતાના વિશે સાચું બોલી શકશે? આ પ્રશ્નો સાથે તેમની અંદરની યાત્રા અંતિમ તબક્કામાં પહોંચે છે.
પુટ્ટ અને પદ્માવતીનો સંબંધ
પુટ્ટ પોતાના જીવનની વાતો પ્રાણેશાચાર્યને કહે છે. તેની પત્ની પદ્માવતી તેના માતા-પિતાના ઘરે છે અને પુટ્ટ તેને પાછી લાવવા માગે છે. પુટ્ટ ઇચ્છે છે કે પ્રાણેશાચાર્ય તેની સાથે ચાલે અને પદ્માવતીને સમજાવે. આ સામાન્ય વૈવાહિક પ્રશ્ન પ્રાણેશાચાર્ય માટે ખૂબ અર્થસભર બની જાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાની પત્ની ભાગીરથી સાથેના જીવનને હવે નવા દૃષ્ટિકોણથી જોઈ રહ્યા છે.
પુટ્ટનું જીવન તેમને બતાવે છે કે દાંપત્ય માત્ર કર્તવ્ય કે તપસ્યા નથી. તેમાં રોષ, પ્રેમ, શરીર, માનવીય નબળાઈ, હાસ્ય અને સંબંધોની સતત પ્રક્રિયા પણ છે. પુટ્ટ પોતાના સંબંધને શાસ્ત્રના નિયમોમાં નહીં પરંતુ જીવનના અનુભવમાં સમજવા માગે છે. પ્રાણેશાચાર્યને પોતાના જીવનની ખાલી જગ્યાઓ વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
દુર્વાસાપુર તરફ પાછા ફરવાનો નિર્ણય
મેળા પછી પ્રાણેશાચાર્ય આખરે પાછા ફરવાનો નિર્ણય કરે છે. તેમણે ભાગવું છે કે પાછા જઈને સત્યનો સામનો કરવો છે, આ પ્રશ્ન લાંબા સમયથી તેમને સતાવતો હતો. હવે તેઓ સમજે છે કે અગ્રહારથી ભાગવાથી સમસ્યા ઉકેલાતી નથી. ચંદ્રી સાથે જે બન્યું છે, ભાગીરથીનું મૃત્યુ, નારણપ્પાનું મૃત્યુ અને પોતાની અંદર થયેલા પરિવર્તનનો જવાબ તેમને પોતે જ આપવો પડશે.
તેઓ નક્કી કરે છે કે દુર્વાસાપુર પાછા જઈને પોતાના જીવનનું સત્ય સ્વીકારવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. પરંતુ આ નિર્ણય સાથે પણ તેમની અંદર ભય છે. તેઓ જાણે છે કે સત્ય બોલવું એટલે માત્ર એક વ્યક્તિગત રહસ્ય જાહેર કરવું નહીં, પરંતુ પોતાની વર્ષોની પ્રતિષ્ઠા, બ્રાહ્મણત્વ અને નૈતિક નેતૃત્વને પ્રશ્નમાં મૂકવું.
આ તબક્કે તેમની સૌથી મોટી લડાઈ બહારના બ્રાહ્મણો સાથે નથી રહી; તે પોતાની અંદર છે. તેઓ હવે પોતાને કોઈ તૈયાર નૈતિક ખાંચામાં મૂકી શકતા નથી. તેમને સમજાયું છે કે માણસમાં કરુણા અને વાસના, ધર્મ અને સ્વાર્થ, ત્યાગ અને ઇચ્છા, પવિત્રતા અને શરીર બધું એકસાથે હોઈ શકે છે.
અંતિમ સ્થિતિ : નિર્ણય પહેલાંનું જીવન
નવલકથાના અંતે પ્રાણેશાચાર્યનો પ્રશ્ન સંપૂર્ણ રીતે ઉકેલાતો નથી. તેઓ પુટ્ટ સાથેની યાત્રા પછી પાછા દુર્વાસાપુર તરફ જવાની દિશામાં આગળ વધે છે. પુટ્ટ તેમને સાથ આપવા માગે છે, પરંતુ પ્રાણેશાચાર્ય હજી પણ પોતાના જીવનના સત્યને કેવી રીતે વ્યક્ત કરવું તે નક્કી કરી રહ્યા છે.
તેમણે એક સમયે પુટ્ટને પોતાના વિશે સંપૂર્ણ સત્ય કહેવાનું વિચાર્યું હતું, પરંતુ હજી પણ તેમની અંદર જૂની આદતો અને ભય જીવંત છે. આથી તેઓ એક નાનું જૂઠું બોલે છે. આ ઘટના ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે બતાવે છે કે પ્રાણેશાચાર્ય સંપૂર્ણ રીતે બદલાઈ ગયા નથી. તેમણે સત્યની જરૂરિયાત ઓળખી છે, પરંતુ સત્ય બોલવાની સંપૂર્ણ શક્તિ હજી પ્રાપ્ત કરી નથી.
નવલકથાના અંતિમ ભાગમાં તેઓ જાણે બે જીવન વચ્ચે ઊભા છે. એક જીવન છે જેમાં તેઓ પાછા જઈને ફરીથી પ્રાણેશાચાર્ય બની શકે છે, શાસ્ત્ર, બ્રાહ્મણત્વ અને અગ્રહારની જવાબદારી સ્વીકારી શકે છે. બીજું જીવન છે જેમાં તેઓ પોતાના માનવીય અસ્તિત્વને સ્વીકારીને નવી રીતે જીવવાનો પ્રયત્ન કરી શકે છે. લેખક કોઈ સરળ ઉત્તર આપતા નથી. કથા ત્યાં અટકે છે જ્યાં પ્રાણેશાચાર્યના જીવનમાં સાચા અર્થમાં સૌથી મોટો નિર્ણય હજુ આવવાનો છે. અંતિમ પાનાંઓમાં પણ તેમની આ અનિશ્ચિતતા, પરત ફરવાની દિશા અને નવા જીવન અંગેનો સંઘર્ષ જ મુખ્ય બને છે.
સમગ્ર કથાનો અર્થપૂર્ણ પ્રવાહ
‘સંસ્કાર’ની કથાને માત્ર ઘટનાઓની શ્રેણી તરીકે વાંચીએ તો શરૂઆતમાં નારણપ્પાનું મૃત્યુ, તેના સંસ્કારનો પ્રશ્ન, બ્રાહ્મણોની ચર્ચા, ચંદ્રીનો સંઘર્ષ, ગીધો અને ઉંદરોનું આગમન, દાસાચાર્યની ભૂખ, મઠની યાત્રા, ભાગીરથીનું મૃત્યુ અને પ્રાણેશાચાર્યનું ભટકવું જેવી અનેક ઘટનાઓ જોવા મળે છે. પરંતુ આ બધી ઘટનાઓને એકસાથે જોવામાં આવે ત્યારે સમજાય છે કે લેખકનું મુખ્ય ધ્યાન માનવીની અંદર ચાલતા સંઘર્ષ પર છે.
નારણપ્પા જીવતો હતો ત્યારે તે બ્રાહ્મણ સમાજની બહાર જતો હતો, પરંતુ તેની અંદર જીવન માટેની તીવ્રતા હતી. પ્રાણેશાચાર્ય બ્રાહ્મણ સમાજની અંદર હતા, પરંતુ તેમની અંદરની અનેક માનવીય ઇચ્છાઓ દબાયેલી હતી. નારણપ્પાનું મૃત્યુ બંને વચ્ચેના તફાવતને ઉઘાડું કરે છે. મૃત્યુ પછી નારણપ્પાનું શરીર તો અગ્નિમાં ભસ્મ થાય છે, પરંતુ તેના કારણે પ્રાણેશાચાર્યના મનમાં જે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે તે ભસ્મ થતા નથી.
ચંદ્રીની માનવતા, દાસાચાર્યની ભૂખ, લક્ષ્મીદેવમ્માનો રોષ, ગરુડાચાર્ય અને લક્ષ્મણાચાર્યનો સ્વાર્થ, શ્રીપતિની નવી પેઢી, બેલીની ગરીબ દુનિયા અને પુટ્ટની સ્વાભાવિક જીવનદૃષ્ટિ—આ બધા પાત્રો પ્રાણેશાચાર્યને પોતાનું જીવન અલગ અલગ અરીસામાં જોવા મજબૂર કરે છે. દરેક પાત્ર જાણે તેમના જીવનના કોઈ એક છુપાયેલા પાસાને બહાર લાવે છે.
આથી ‘સંસ્કાર’માં નારણપ્પાનો અંતિમ સંસ્કાર થાય છે, પરંતુ પ્રાણેશાચાર્યનો ‘સંસ્કાર’ હજી ચાલુ છે. નારણપ્પાના શરીરનો દાહ થાય છે, ભાગીરથીની ચિતા ભસ્મ થાય છે, અગ્રહારનું જૂનું ધાર્મિક જીવન પણ અંદરથી સડતું દેખાય છે, પરંતુ પ્રાણેશાચાર્યના નવા વ્યક્તિત્વનો જન્મ હજી પૂર્ણ થયો નથી.
‘સંસ્કાર’નો સૌથી ઊંડો અર્થ
નવલકથાનું શીર્ષક ‘સંસ્કાર’ માત્ર અંતિમ સંસ્કારનો સંદર્ભ આપતું નથી. શરૂઆતમાં એવું લાગે છે કે નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી તેનો સંસ્કાર કોણ કરશે એ જ મુખ્ય પ્રશ્ન છે. પરંતુ જેમ જેમ કથા આગળ વધે છે તેમ સમજાય છે કે વાસ્તવિક પ્રશ્ન છે માણસ પોતાના જૂના સંસ્કારો, માન્યતાઓ, ભય અને ખોટી ઓળખમાંથી કેવી રીતે બહાર આવે?
પ્રાણેશાચાર્ય વર્ષોથી જે જીવન જીવતા આવ્યા હતા તે પણ એક પ્રકારના સંસ્કારોથી બનેલું હતું. તેમણે બાળપણથી શાસ્ત્ર શીખ્યા, બ્રાહ્મણધર્મ સ્વીકાર્યો, પોતાની ઇચ્છાઓ દબાવી, બીમાર પત્નીની સેવા કરી અને પોતાના જીવનને ત્યાગનું આદર્શ સ્વરૂપ માન્યું. પરંતુ નારણપ્પા, ચંદ્રી અને પોતાના અનુભવ પછી તેમને સમજાય છે કે માનવીને માત્ર બહારથી મળેલા સંસ્કારોથી સમજવો શક્ય નથી.
નવલકથા તેથી ધર્મનો સીધો ઇનકાર કરતી નથી. તે જડ અને અચિંતિત ધર્મની ટીકા કરે છે. શાસ્ત્રને જીવનના પ્રશ્નો સામે મૂકી દેવું અને દરેક માનવીય સમસ્યાનો જવાબ માત્ર પરંપરાગત નિયમોમાં શોધવો પૂરતું નથી. બીજી બાજુ અનિયંત્રિત ઇચ્છાને પણ લેખક કોઈ અંતિમ મુક્તિ તરીકે રજૂ કરતા નથી. નારણપ્પા પણ સંપૂર્ણ આદર્શ નથી અને પ્રાણેશાચાર્ય પણ સંપૂર્ણ ખોટા નથી. બંનેમાં માનવતાની અને માનવીય નબળાઈની અલગ અલગ છબીઓ છે.
આથી નવલકથાનો સૌથી ઊંડો પ્રશ્ન એવો બની જાય છે કે માણસ સાચો ત્યારે બને છે જ્યારે તે માત્ર સમાજે આપેલી ઓળખ પ્રમાણે જીવે છે, કે જ્યારે તે પોતાના અંતરના સત્યને ઓળખીને તેની જવાબદારી સ્વીકારે છે?
‘સંસ્કાર’નો અંત આ પ્રશ્નનો તૈયાર જવાબ આપતો નથી. પ્રાણેશાચાર્ય કોઈ અંતિમ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરતા નથી અને ન તો તેઓ તરત જ સંપૂર્ણ મુક્ત માનવી બની જાય છે. તેઓ માત્ર એટલું સમજે છે કે હવે જૂની રીતે જીવવું શક્ય નથી. તેમની આગળનો માર્ગ ખુલ્લો છે. આ અધૂરાપણું જ નવલકથાના અંતને શક્તિશાળી બનાવે છે, કારણ કે વાચકને પણ પ્રાણેશાચાર્યની જેમ વિચારવું પડે છે કે સાચો સંસ્કાર અંતિમ વિધિમાં થાય છે કે માણસ પોતાના જીવનના સત્યનો સામનો કરે ત્યારે થાય છે.
આ રીતે આખી નવલકથાનો કથાપ્રવાહ ત્રણ પરસ્પર જોડાયેલા સ્તરોમાં સમજાય છે: નારણપ્પાના મૃત્યુથી અગ્રહારની ધાર્મિક વ્યવસ્થાનું વિઘટન શરૂ થાય છે; આ વિઘટનથી પ્રાણેશાચાર્યનું અંગત અને આધ્યાત્મિક જીવન તૂટી પડે છે; અને આ તૂટફૂટમાંથી પોતાના સાચા માનવીય અસ્તિત્વની શોધ શરૂ થાય છે. નારણપ્પાનો સંસ્કાર અંતે થઈ જાય છે, પરંતુ પ્રાણેશાચાર્યના જીવનનો સાચો સંસ્કાર—અર્થાત્ પોતાના જૂના અહંકાર, ભ્રમ, ભય અને બનાવટી પવિત્રતાથી બહાર આવવાનો સંસ્કાર—નવલકથાના અંતે પણ ચાલુ જ રહે છે.
નવલકથા અને ભારતીયતા : ‘સંસ્કાર’માં ભારતીયતાનું નિરૂપણ
પ્રસ્તાવના
યુ. આર. અનંતમૂર્તિની ‘સંસ્કાર’ ભારતીય સાહિત્યની એવી મહત્વપૂર્ણ નવલકથા છે જેમાં ભારતીય સમાજ, ભારતીય ધર્મદૃષ્ટિ, બ્રાહ્મણિક પરંપરા, જાતિવ્યવસ્થા, ધાર્મિક કર્મકાંડ, સંસ્કારવિધિ, પાપ અને પ્રાયશ્ચિત્ત, સ્ત્રીજીવન, કુટુંબવ્યવસ્થા, લોકજીવન, માનવીય વાસના, નૈતિક મૂંઝવણ અને આત્મશોધ જેવા અનેક પ્રશ્નો એકબીજા સાથે ગૂંથાઈને આવે છે. નવલકથાની કથાભૂમિ દુર્વાસાપુરનું બ્રાહ્મણ અગ્રહાર છે, પરંતુ તેની સમસ્યા માત્ર એક ગામ કે એક બ્રાહ્મણ સમાજની સમસ્યા નથી. નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી તેના અંતિમ સંસ્કાર કોણ કરશે તે પ્રશ્નથી શરૂ થતી કથા ધીમે ધીમે ભારતીય પરંપરાની અંદર રહેલા મૂળભૂત પ્રશ્નો સુધી પહોંચે છે. નારણપ્પા જન્મથી બ્રાહ્મણ હોવા છતાં બ્રાહ્મણિક આચારવિચારનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કરે છે, જ્યારે પ્રાણેશાચાર્ય પરંપરા, શાસ્ત્ર, તપસ્યા અને ધાર્મિક કર્તવ્યના આદર્શ સ્વરૂપ તરીકે ઊભા થાય છે. આ બંને પાત્રો વચ્ચેનો વિરોધ આખરે માત્ર બે વ્યક્તિઓનો વિરોધ રહેતો નથી, પરંતુ ભારતીય પરંપરા અને વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય, બાહ્ય ધાર્મિક સંસ્કાર અને આંતરિક માનવીય સત્ય, શાસ્ત્ર અને જીવન તથા પરંપરા અને પરિવર્તન વચ્ચેનો વિશાળ સંઘર્ષ બની જાય છે. તેથી ‘સંસ્કાર’માં ભારતીયતા માત્ર ધાર્મિક ચિહ્નો કે સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓના વર્ણનથી ઊભી થતી નથી, પરંતુ ભારતીય જીવનવ્યવસ્થાની અંદર રહેલા વિરોધાભાસોને ઊંડાણપૂર્વક સમજવાની પ્રક્રિયામાંથી પ્રગટ થાય છે.
ભારતીયતાની સંકલ્પના અને ‘સંસ્કાર’
‘સંસ્કાર’માં ભારતીયતાને સમજવા માટે સૌપ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે ભારતીયતા એટલે માત્ર મંદિર, પૂજા, વેદ, શાસ્ત્ર, ગાય, તીર્થ કે ધાર્મિક વિધિઓનું અસ્તિત્વ નહીં. ભારતીયતા એક વિશાળ જીવનદૃષ્ટિ છે જેમાં ધર્મ, કર્મ, સંસ્કાર, કુટુંબ, જાતિ, સામાજિક સંબંધો, પાપ અને પુણ્ય, જન્મ અને મૃત્યુ, આત્મા અને પરલોક, તપસ્યા અને ઇન્દ્રિયસુખ, વ્યક્તિ અને સમાજ તથા પરંપરા અને પરિવર્તન જેવા અનેક તત્ત્વો સામેલ છે. અનંતમૂર્તિ આ તમામ તત્ત્વોને એકસાથે રજૂ કરે છે, પરંતુ તેમની સામે અંધ શ્રદ્ધા રાખતા નથી. તેઓ ભારતીય પરંપરાના સકારાત્મક અને માનવતાવાદી તત્ત્વોને સ્વીકારે છે, પરંતુ તેની અંદર રહેલી જડતા, અસમાનતા, પાખંડ અને બાહ્યાચારને પણ પ્રશ્ન કરે છે. તેથી ‘સંસ્કાર’ની ભારતીયતા પરંપરાનું માત્ર ગૌરવગાન નથી, પરંતુ પરંપરાની અંદરથી તેનું આત્મપરીક્ષણ છે. નવલકથાની વિશેષતા એ છે કે લેખક ભારતીય સમાજને બહારથી જોતા નથી, પરંતુ તેની ધાર્મિક અને સામાજિક રચનાની અંદર પ્રવેશીને બતાવે છે કે જે વ્યવસ્થા માણસને નૈતિક બનાવવાના હેતુથી ઊભી થઈ હતી તે જ વ્યવસ્થા જ્યારે જડ બની જાય છે ત્યારે માણસને તેના સાચા માનવીય સ્વરૂપથી દૂર પણ કરી શકે છે.
દુર્વાસાપુરનું અગ્રહાર અને ભારતીય સામાજિક જીવન
દુર્વાસાપુરનું અગ્રહાર નવલકથામાં ભારતીય પરંપરાગત સમાજનું જીવંત પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. અગ્રહાર માત્ર બ્રાહ્મણોના ઘરોનો સમૂહ નથી, પરંતુ એક ચોક્કસ ધાર્મિક અને સામાજિક વ્યવસ્થાનું કેન્દ્ર છે. અહીં વ્યક્તિનું સ્થાન તેના જન્મ, જાતિ, કુળ, ધાર્મિક આચાર અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાથી નક્કી થાય છે. કોણ શુદ્ધ છે અને કોણ અશુદ્ધ છે, કોણ કોના ઘરમાં ભોજન કરી શકે, કોના હાથનું પાણી લઈ શકે, કોની સાથે સંબંધ રાખી શકે અને કોને ધાર્મિક વિધિમાં સ્થાન મળી શકે તે બાબતો માટે નિશ્ચિત નિયમો છે. આ સમગ્ર વ્યવસ્થામાં બ્રાહ્મણત્વને ઊંચું સ્થાન મળ્યું છે અને ધાર્મિક શાસ્ત્રો તથા પરંપરાગત માન્યતાઓ તેના આધારસ્તંભ છે. પરંતુ અનંતમૂર્તિ અગ્રહારને માત્ર આદર્શ ભારતીય સમાજ તરીકે રજૂ કરતા નથી. તેઓ તેની અંદર રહેલી માનસિક સંકુચિતતા અને સ્વાર્થને પણ પ્રગટ કરે છે. નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી જ્યારે તેના અંતિમ સંસ્કારનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે ત્યારે અગ્રહારના બ્રાહ્મણોની ધાર્મિક નિષ્ઠા ધીમે ધીમે તેમની વ્યક્તિગત ઇચ્છાઓ, સંપત્તિ પ્રત્યેની લાલસા અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાની ચિંતા સાથે જોડાયેલી દેખાય છે. આ રીતે અગ્રહાર ભારતીય પરંપરાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, પરંતુ સાથે સાથે પરંપરાની મર્યાદાઓનું પણ પ્રતીક બની જાય છે.
ધર્મ અને ભારતીય જીવનદૃષ્ટિ
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ધર્મ જીવનના દરેક ક્ષેત્રને સ્પર્શે છે અને ‘સંસ્કાર’માં પણ ધર્મ આખી કથાના કેન્દ્રમાં છે. પ્રાણેશાચાર્ય માટે ધર્મ માત્ર પૂજા અથવા કર્મકાંડ નથી, પરંતુ જીવન જીવવાનો આધાર છે. તેઓ શાસ્ત્રજ્ઞ છે, તપસ્વી છે અને અગ્રહારના લોકો તેમને ધાર્મિક માર્ગદર્શક તરીકે સ્વીકારે છે. નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી અંતિમ સંસ્કારનો નિર્ણય પણ તેમની પાસે આવે છે, કારણ કે અગ્રહારના લોકો માને છે કે શાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણ જ આ મુશ્કેલ ધાર્મિક પ્રશ્નનો યોગ્ય ઉકેલ આપી શકે. પરંતુ અહીંથી જ નવલકથાનો મૂળભૂત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે શું ધર્મ માત્ર શાસ્ત્રીય નિયમોનું પાલન છે કે તેમાં જીવંત માનવતાનો પણ સમાવેશ થવો જોઈએ. પ્રાણેશાચાર્ય ધર્મશાસ્ત્રોમાં નારણપ્પાના સંસ્કારનો માર્ગ શોધે છે, પરંતુ જીવંત પરિસ્થિતિ એટલી જટિલ છે કે શાસ્ત્ર તેમને તરત કોઈ સરળ ઉત્તર આપતું નથી. આ પરિસ્થિતિ દ્વારા લેખક ધર્મનો ઇનકાર કરતા નથી, પરંતુ ધર્મ અને જીવન વચ્ચેનું અંતર બતાવે છે. ભારતીયતા માટે ધર્મનું મહત્વ સ્વીકારતા હોવા છતાં અનંતમૂર્તિ એ પણ પૂછે છે કે જો ધર્મ માણસને નૈતિક અને માનવીય બનાવવામાં નિષ્ફળ જાય તો માત્ર ધાર્મિક વિધિઓનું પાલન કેટલું અર્થપૂર્ણ છે.
શાસ્ત્ર, વેદ અને ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરા
ભારતીયતાનો એક મહત્વપૂર્ણ આધાર ભારતીય જ્ઞાનપરંપરા છે અને ‘સંસ્કાર’માં તેનો મજબૂત પ્રભાવ જોવા મળે છે. પ્રાણેશાચાર્યનું જીવન વેદ, ધર્મશાસ્ત્ર અને પરંપરાગત જ્ઞાનથી ઘડાયેલું છે. તેઓ જીવનની દરેક મુશ્કેલીનો ઉકેલ શાસ્ત્રોમાં શોધવા માટે ટેવાયેલા છે. નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કારના પ્રશ્નમાં પણ તેઓ મનુસ્મૃતિ અને અન્ય ધર્મશાસ્ત્રીય નિયમોને યાદ કરે છે અને પાપ, પ્રાયશ્ચિત્ત, ગૌદાન તથા તીર્થયાત્રા જેવા ધાર્મિક ઉપાયો વિશે વિચારે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દર્શાવે છે કે પરંપરાગત ભારતીય સમાજમાં શાસ્ત્ર માત્ર વાંચવાનો વિષય નહોતું, પરંતુ જીવનના નૈતિક અને સામાજિક નિર્ણયો માટે સત્તાધિક આધાર માનવામાં આવતું હતું. તેમ છતાં નવલકથા એક ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે પ્રાચીન શાસ્ત્રો જ્યારે જીવંત માનવીય પરિસ્થિતિ સામે મૂકાય ત્યારે શું દરેક પ્રશ્નનો તૈયાર જવાબ આપી શકે છે. નારણપ્પાની પરિસ્થિતિમાં શાસ્ત્રજ્ઞાન ધરાવતા પ્રાણેશાચાર્ય પોતે જ મૂંઝાઈ જાય છે. આ મૂંઝવણ ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાની નિષ્ફળતા કરતાં પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ રીતે શાસ્ત્ર અને જીવન વચ્ચેના અંતરને વ્યક્ત કરે છે.
સંસ્કારની ભારતીય ધાર્મિક કલ્પના
‘સંસ્કાર’ શબ્દ પોતે ભારતીય સંસ્કૃતિના ઊંડા અર્થો ધરાવે છે. ભારતીય પરંપરામાં સંસ્કારનો અર્થ જીવનના વિવિધ તબક્કાઓને ધાર્મિક અને સામાજિક રીતે પવિત્ર બનાવતી વિધિઓ સાથે જોડાયેલો છે. જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી માનવીના જીવનમાં વિવિધ સંસ્કારોની પરંપરા જોવા મળે છે. પરંતુ અનંતમૂર્તિ આ પરંપરાગત અર્થને વધુ ઊંડો અને વ્યાપક બનાવે છે. નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી તેના અંતિમ સંસ્કારનો પ્રશ્ન કથાનો બાહ્ય કેન્દ્ર છે, પરંતુ ધીમે ધીમે આ સંસ્કારનો અર્થ પ્રાણેશાચાર્યના આંતરિક પરિવર્તન સાથે જોડાય છે. બહાર નારણપ્પાના શરીરને સંસ્કાર આપવાનો પ્રશ્ન છે, જ્યારે અંદર પ્રાણેશાચાર્યના જૂના વ્યક્તિત્વનો સંસ્કાર થઈ રહ્યો છે. વર્ષોથી તપસ્યા, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને ધાર્મિક કર્તવ્યથી ઘડાયેલું તેમનું વ્યક્તિત્વ ચંદ્રી સાથેના પ્રસંગ પછી તૂટી પડે છે. તેઓ પોતાની અંદરની દબાયેલી ઇચ્છાઓ, વાસનાઓ, અહંકાર અને માનવીય નબળાઈઓને ઓળખવા માટે મજબૂર બને છે. આ રીતે ‘સંસ્કાર’ ધાર્મિક વિધિમાંથી આગળ વધીને આત્મપરિવર્તનનો અર્થ ધારણ કરે છે.
બ્રાહ્મણત્વ અને ભારતીયતાનો પ્રશ્ન
‘સંસ્કાર’માં ભારતીયતાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન બ્રાહ્મણત્વની વ્યાખ્યા સાથે જોડાયેલો છે. જન્મથી બ્રાહ્મણ હોવું અને આચરણથી બ્રાહ્મણ હોવું બંને એક જ બાબત છે કે નહીં તે પ્રશ્ન આખી નવલકથામાં છવાયેલો રહે છે. પ્રાણેશાચાર્ય જન્મથી બ્રાહ્મણ છે અને પોતાના આચરણથી પણ પરંપરાગત બ્રાહ્મણ આદર્શને જાળવી રાખે છે. તેઓ શાસ્ત્રજ્ઞ છે, તપસ્વી છે, ધાર્મિક છે અને પત્નીની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરે છે. બીજી તરફ નારણપ્પા જન્મથી બ્રાહ્મણ હોવા છતાં બ્રાહ્મણિક આચારવિચારને ખુલ્લેઆમ નકારે છે. તે માંસ ખાય છે, દારૂ પીવે છે, ચંદ્રી સાથે રહે છે, મુસ્લિમો સાથે સંબંધ રાખે છે અને અગ્રહારની ધાર્મિક પવિત્રતાને પડકારે છે. છતાં તેનો સત્તાવાર બહિષ્કાર થયો નથી. તેથી તેના મૃત્યુ પછી પણ તે બ્રાહ્મણ તરીકે ગણાય કે નહીં તે પ્રશ્ન ગંભીર બને છે. લેખક અહીં કોઈ સરળ નિર્ણય આપતા નથી, પરંતુ વાચકને વિચારવા માટે મજબૂર કરે છે કે માણસનું સાચું મૂલ્ય તેના જન્મથી નક્કી થવું જોઈએ કે તેના નૈતિક આચરણથી. આ પ્રશ્ન દ્વારા ‘સંસ્કાર’ ભારતીય સમાજમાં જન્મઆધારિત ઓળખ અને માનવીય નૈતિકતા વચ્ચેના અંતરને ખૂબ જ અસરકારક રીતે ઉજાગર કરે છે.
નારણપ્પા અને પરંપરાવિરોધી ભારતીયતા
નારણપ્પા નવલકથામાં પરંપરાના વિરોધી પાત્ર તરીકે ઊભો થાય છે, પરંતુ તેને માત્ર પશ્ચિમી આધુનિકતાના પ્રતિનિધિ તરીકે સમજવો યોગ્ય નથી. તે ભારતીય સમાજની અંદરથી જન્મેલો બ્રાહ્મણ છે અને તેની બળવાખોરી પણ ભારતીય પરંપરાની અંદર રહેલી વિસંગતિઓ સામેની પ્રતિક્રિયા છે. તે બ્રાહ્મણ સમાજના બાહ્યાચારનો વિરોધ કરે છે અને જાતિ તથા ધાર્મિક શુદ્ધતાની કઠોર સીમાઓને સ્વીકારતો નથી. મંદિરના તળાવની માછલીઓ પકડાવવી, માંસ ખાવું, દારૂ પીવું, મુસ્લિમો સાથે ભોજન કરવું અને ચંદ્રી સાથે રહેવું તેના માટે માત્ર વ્યક્તિગત પસંદગી નથી, પરંતુ અગ્રહારની ધાર્મિક સત્તાને પડકારવાનો માર્ગ પણ છે. જોકે તેની બળવાખોરી સંપૂર્ણપણે આદર્શ નથી, કારણ કે તેમાં અહંકાર, ઉશ્કેરાટ અને વિનાશકતા પણ છે. તેમ છતાં નારણપ્પાની હાજરી અગ્રહારના પાખંડને બહાર લાવે છે. જીવતો નારણપ્પા બ્રાહ્મણોને અસ્વસ્થ કરતો હતો અને મૃત્યુ પછી તેનો મૃતદેહ પણ તેમની ધાર્મિક વ્યવસ્થાની મર્યાદાઓને વધુ સ્પષ્ટ કરી દે છે.
ચંદ્રી અને ભારતીય માનવતાવાદ
ચંદ્રીનું પાત્ર ‘સંસ્કાર’ની ભારતીયતાને સમજવામાં વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. સામાજિક રીતે તે અગ્રહારની બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓની સરખામણીમાં નીચા સ્થાન પર છે અને બ્રાહ્મણ સમાજની દૃષ્ટિએ તેની સાથેનો સંબંધ અશુદ્ધ ગણાય છે. પરંતુ નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી તેનું વર્તન બતાવે છે કે માનવતાનું મૂલ્ય સામાજિક ઓળખથી નક્કી થતું નથી. નારણપ્પાના યોગ્ય અંતિમ સંસ્કાર માટે તે ચિંતિત થાય છે અને પોતાના સોનાના દાગીના પણ આપવા તૈયાર થાય છે. બીજી તરફ અગ્રહારના કેટલાક બ્રાહ્મણોની નજર ચંદ્રીની માનવતાની જગ્યાએ તેના સોનાના દાગીના પર જાય છે. અહીં અનંતમૂર્તિ ખૂબ ઊંડો નૈતિક વિરોધાભાસ ઊભો કરે છે. સમાજ જેને અશુદ્ધ ગણે છે તે સ્ત્રી માનવતાની દૃષ્ટિએ વધુ શુદ્ધ સાબિત થાય છે અને સમાજ જેને પવિત્ર બ્રાહ્મણ માને છે તે વ્યક્તિઓ સ્વાર્થ અને લાલચમાં ફસાઈ જાય છે. આ રીતે ચંદ્રી ભારતીયતાના માનવતાવાદી સ્વરૂપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને નવલકથા સૂચવે છે કે સાચી પવિત્રતા જન્મ અથવા સામાજિક દરજ્જામાં નહીં પરંતુ માનવીય સંવેદનામાં રહેલી છે.
જાતિવ્યવસ્થા અને ભારતીય સમાજ
‘સંસ્કાર’માં ભારતીય સમાજની સૌથી ગંભીર વાસ્તવિકતાઓમાંથી એક જાતિવ્યવસ્થા છે. અગ્રહારની અંદર અને તેની બહાર રહેનારા લોકો વચ્ચે સામાજિક અંતર સ્પષ્ટ છે. બ્રાહ્મણોની પવિત્રતા જાળવવા માટે ભોજન, સ્પર્શ, પાણી, લગ્ન અને ધાર્મિક સંબંધો અંગે કડક નિયમો છે. નીચી ગણાતી જાતિના લોકો માટે અલગ વસાહતો છે અને તેમના સાથેનો સંબંધ પણ સામાજિક શુદ્ધતા અને અશુદ્ધતાના પ્રશ્ન સાથે જોડાય છે. દાસાચાર્ય જેવા ગરીબ બ્રાહ્મણનું પાત્ર પણ દર્શાવે છે કે માત્ર બ્રાહ્મણ હોવું એટલે આર્થિક સુખાકારી હોવી એવું નથી. બીજી બાજુ સામાજિક રીતે નીચી ગણાતી વ્યક્તિઓમાં પણ માનવીય ગુણો, પ્રેમ, સહાનુભૂતિ અને જવાબદારી જોવા મળે છે. આથી નવલકથા જાતિની વ્યવસ્થાને માત્ર ઐતિહાસિક સંસ્થા તરીકે રજૂ કરતી નથી, પરંતુ બતાવે છે કે જ્યારે માનવીનું મૂલ્યાંકન તેના જન્મના આધારે થાય છે ત્યારે માનવતાની મૂળભૂત સમાનતા નષ્ટ થવા લાગે છે.
સ્ત્રીજીવન અને ભારતીયતા
નવલકથામાં સ્ત્રીજીવનના વિવિધ સ્વરૂપો ભારતીય સમાજની પરંપરાગત રચનાને સમજવામાં મદદ કરે છે. ભાગીરથી પરંપરાગત ભારતીય પત્નીના સ્વરૂપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તે બીમાર અને અશક્ત છે, છતાં પ્રાણેશાચાર્યનું સમગ્ર જીવન તેની સેવા અને સંભાળ સાથે જોડાયેલું છે. પ્રાણેશાચાર્ય માટે પત્નીની સેવા ધર્મ અને તપસ્યા બંને છે. આ સંબંધ ભારતીય કુટુંબવ્યવસ્થા, દાંપત્યધર્મ અને ત્યાગની પરંપરાને વ્યક્ત કરે છે, પરંતુ તેની પાછળ રહેલી પીડા અને દબાયેલી માનવીય ઇચ્છાઓ પણ કથામાં સ્પષ્ટ થાય છે. બીજી તરફ ચંદ્રી સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય ગૃહસ્થ સ્ત્રીના બંધારણની બહાર ઊભી છે. તેમ છતાં નારણપ્પા પ્રત્યે તેની નિષ્ઠા અને મૃત્યુ પછીની જવાબદારી બતાવે છે કે સ્ત્રીનું નૈતિક મૂલ્ય તેની સામાજિક ઓળખથી નક્કી થઈ શકે નહીં. આ બંને સ્ત્રીપાત્રો દ્વારા અનંતમૂર્તિ ભારતીય સ્ત્રીજીવનના પરંપરાગત અને બિનપરંપરાગત બંને સ્વરૂપોને સામે મૂકે છે.
કર્મ, પાપ, પુણ્ય અને પ્રાયશ્ચિત્ત
ભારતીય ધાર્મિક જીવનમાં કર્મ, પાપ, પુણ્ય અને પ્રાયશ્ચિત્તની કલ્પનાઓનું ઊંડું સ્થાન છે અને ‘સંસ્કાર’માં આ તત્ત્વો સતત કાર્યરત રહે છે. નારણપ્પાએ બ્રાહ્મણિક નિયમોનો ભંગ કર્યો હોવાથી તેના કર્મોને પાપ ગણવામાં આવે છે અને તેના માટે પ્રાયશ્ચિત્તનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. ગૌદાન, તીર્થયાત્રા અને અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ દ્વારા પાપક્ષયની કલ્પના રજૂ થાય છે. પરંતુ નારણપ્પાની પરિસ્થિતિ એટલી જટિલ છે કે પરંપરાગત પ્રાયશ્ચિત્તના ઉપાયો પણ પૂરતા લાગતા નથી. અહીં લેખક ભારતીય કર્મસિદ્ધાંતનો સીધો વિરોધ કરતા નથી, પરંતુ એ બતાવે છે કે જીવનની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ ક્યારેક ધાર્મિક નિયમોથી વધારે જટિલ બની જાય છે. પાપ માત્ર નિયમભંગમાં છે કે માણસના આંતરિક હેતુ અને માનવીય વર્તનમાં પણ તેનો વિચાર કરવો જોઈએ તે પ્રશ્ન કથામાં સતત ઊભો થાય છે.
મૃત્યુ અને અંતિમ સંસ્કાર
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મૃત્યુને જીવનની અંતિમ ઘટના તરીકે જ નહીં પરંતુ આત્માની આગળની યાત્રા સાથે જોડાયેલી આધ્યાત્મિક ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે. તેથી મૃતકના અંતિમ સંસ્કારનું ધાર્મિક મહત્વ અત્યંત વિશાળ છે. ‘સંસ્કાર’માં આ સમગ્ર ભારતીય મૃત્યુદર્શન કથાના કેન્દ્રમાં આવી જાય છે. નારણપ્પાનો મૃતદેહ લાંબા સમય સુધી સંસ્કાર વિના રહે છે અને અગ્રહારના બ્રાહ્મણો તેની વિધિ અંગે નિર્ણય લઈ શકતા નથી. ચંદ્રીને નારણપ્પાની આત્મા અંગે ચિંતા થાય છે અને યોગ્ય સંસ્કારની જરૂરિયાત અનુભવાય છે. પરંતુ જે બ્રાહ્મણો જીવનભર અંતિમ સંસ્કારની પવિત્રતા વિશે વાત કરતા આવ્યા છે તેઓ જ નારણપ્પાના પ્રશ્નમાં પોતાના સ્વાર્થ, ભય અને સામાજિક નિયમોમાં ફસાઈ જાય છે. અંતે નારણપ્પાના મૃતદેહનો દાહ બ્રાહ્મણિક વ્યવસ્થાની બહારના લોકોની મદદથી થાય છે. આ ઘટના નવલકથાની સૌથી અસરકારક વ્યંગાત્મક પરિસ્થિતિઓમાંની એક છે, કારણ કે જે ધાર્મિક વિધિ માટે અગ્રહારના બ્રાહ્મણો નિર્ણય લઈ શકતા નથી તે કાર્ય અંતે સામાજિક રીતે તેમની બહારના લોકો દ્વારા પૂર્ણ થાય છે.
મંદિર અને ભારતીય ધાર્મિક આસ્થા
મંદિર ‘સંસ્કાર’માં માત્ર ધાર્મિક ઇમારત નથી પરંતુ અગ્રહારની સામાજિક અને આધ્યાત્મિક વ્યવસ્થાનું કેન્દ્ર છે. નારણપ્પા જ્યારે મંદિરના તળાવની માછલીઓ પકડાવે છે ત્યારે તે માત્ર એક સામાન્ય કૃત્ય કરતો નથી, પરંતુ બ્રાહ્મણિક પવિત્રતાની માન્યતાને પડકારે છે. બીજી તરફ પ્રાણેશાચાર્ય નારણપ્પાના પ્રશ્નનો ઉત્તર મેળવવા હનુમાનજીના મંદિરે જાય છે. તેઓ દેવતા પાસે માર્ગદર્શન મેળવવાની આશા રાખે છે. પૂજા, મંત્ર, ઘંટ, શંખ, ફૂલ, કપૂર અને મંગળારતી જેવી ધાર્મિક વિગતો ભારતીય ધાર્મિક જીવનનું જીવંત વાતાવરણ ઊભું કરે છે. પરંતુ અહીં પણ લેખકનો પ્રશ્ન મહત્વનો છે કે શું દેવતા માણસના નૈતિક પ્રશ્નનો તૈયાર જવાબ આપી શકે છે. પ્રાણેશાચાર્યને અંતે પોતાના જીવનનો નિર્ણય પોતે જ લેવો પડે છે. આ રીતે મંદિર ભારતીય આસ્થાનું પ્રતીક હોવા છતાં માણસની આંતરિક જવાબદારીને બદલી શકતું નથી.
મઠ, ગુરુપરંપરા અને ધાર્મિક સત્તા
ભારતીય પરંપરામાં મઠ, ગુરુ અને ધાર્મિક આચાર્યનું મહત્વ વિશાળ છે. ‘સંસ્કાર’માં અગ્રહારના બ્રાહ્મણો જ્યારે નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કાર અંગે પોતે નિર્ણય લઈ શકતા નથી ત્યારે તેઓ મઠની ધાર્મિક સત્તા તરફ વળે છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પરંપરાગત ભારતીય સમાજમાં ધાર્મિક સત્તા એક સ્તરબદ્ધ રચના ધરાવતી હતી. વ્યક્તિગત જીવનના પ્રશ્નો પણ ધાર્મિક સત્તાના ઉચ્ચ સ્તરો સુધી લઈ જવામાં આવતા હતા. આ પરંપરા ભારતીય ધાર્મિક સંસ્કૃતિની એક મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા છે, પરંતુ અનંતમૂર્તિ તેની અંદરની નિર્ભરતા અને જડતાને પણ પ્રગટ કરે છે. જીવંત જીવનની સમસ્યાઓનો નિર્ણય જ્યારે સતત બહારની સત્તા પાસેથી લેવો પડે ત્યારે વ્યક્તિની પોતાની નૈતિક જવાબદારી નબળી પડી શકે છે. પ્રાણેશાચાર્યની યાત્રા આ જ સમસ્યાને વધુ ઊંડાઈથી રજૂ કરે છે.
તીર્થયાત્રા અને આંતરિક યાત્રા
ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં તીર્થયાત્રા પાપક્ષય, પ્રાયશ્ચિત્ત અને આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ સાથે જોડાયેલી છે. ‘સંસ્કાર’માં પણ પ્રાયશ્ચિત્ત અને તીર્થયાત્રાની કલ્પનાઓ આવે છે. પરંતુ પ્રાણેશાચાર્યના જીવનમાં એક અલગ પ્રકારની યાત્રા શરૂ થાય છે. તેઓ અગ્રહારની ઓળખથી દૂર જાય છે, જંગલમાં ભટકે છે, અજાણ્યા લોકો સાથે સંપર્ક કરે છે અને પુટ્ટા જેવા સહજ માણસના સાથમાં લોકજીવનને અનુભવે છે. આ યાત્રા કોઈ પરંપરાગત તીર્થસ્થળ સુધી પહોંચવા માટેની યાત્રા નથી, પરંતુ પોતાના અંદરના સત્ય સુધી પહોંચવાની યાત્રા છે. શરૂઆતમાં પ્રાણેશાચાર્ય પોતાને ધર્મ અને શાસ્ત્રથી ઓળખે છે, પરંતુ આ યાત્રા દરમિયાન તેઓ પોતાના શરીર, ઇચ્છા, ભય, અહંકાર અને માનવીય નબળાઈઓને ઓળખવા લાગે છે. આથી ભારતીય તીર્થયાત્રાની પરંપરાને અનંતમૂર્તિ માનસિક અને અસ્તિત્વવાદી અર્થ આપે છે.
ભોજન અને ધાર્મિક શુદ્ધતા
ભારતીય સમાજમાં ભોજનનું મહત્વ માત્ર ભૂખ સંતોષવા પૂરતું નથી. ભોજન જાતિ, શુદ્ધતા, અશુદ્ધતા અને સામાજિક સંબંધો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. ‘સંસ્કાર’માં કોણ કોના ઘરમાં ભોજન કરી શકે અને કોના હાથનું ભોજન સ્વીકારી શકાય તે પ્રશ્ન વારંવાર ઊભો થાય છે. દાસાચાર્ય જેવા ગરીબ બ્રાહ્મણ માટે ભોજન જીવનની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે, જ્યારે અન્ય બ્રાહ્મણો માટે ભોજન ધાર્મિક શુદ્ધતાના નિયમો સાથે જોડાયેલું છે. આ પરિસ્થિતિ બતાવે છે કે ભૂખ અને ધાર્મિક નિયમ વચ્ચે પણ સંઘર્ષ ઊભો થઈ શકે છે. અનંતમૂર્તિ આ સંઘર્ષ દ્વારા બતાવે છે કે માણસની મૂળભૂત શારીરિક જરૂરિયાતો અને સમાજના બનાવેલા ધાર્મિક નિયમો હંમેશા એકબીજા સાથે સુસંગત નથી રહેતા.
મેળો, ઉત્સવ અને લોકસંસ્કૃતિ
પ્રાણેશાચાર્ય જ્યારે પુટ્ટા સાથે અગ્રહારની બહારની દુનિયામાં જાય છે ત્યારે નવલકથામાં ભારતીયતાનું એક બીજું જ સ્વરૂપ ખુલ્લું પડે છે. મેળો, મંદિરોત્સવ, લોકનાટ્ય, વેપારીઓ, દુકાનો, રમતો, કોકફાઇટ, વિવિધ વર્ગોના લોકો અને લોકમનોરંજનથી ભરેલી આ દુનિયા અગ્રહારના શાસ્ત્રપ્રધાન અને નિયંત્રિત જીવનથી જુદી છે. અહીં જીવનમાં આનંદ, શરીર, ઇચ્છા, હાસ્ય, વેપાર, કલા અને સહજ માનવીય વ્યવહારને સ્થાન મળે છે. પુટ્ટા પ્રાણેશાચાર્યને આ દુનિયા સાથે જોડે છે અને તેમને સમજાવે છે કે ભારત માત્ર શાસ્ત્રો અને બ્રાહ્મણિક નિયમોથી બનેલું નથી. ભારતનું સાચું સાંસ્કૃતિક જીવન લોકજીવનમાં પણ ધબકે છે. આ રીતે ‘સંસ્કાર’ ભારતીયતાના ઉચ્ચવર્ગીય ધાર્મિક સ્વરૂપ સાથે લોકસંસ્કૃતિના સહજ સ્વરૂપને પણ સમાન મહત્વ આપે છે.
પુટ્ટા અને લોકભારતીયતા
પુટ્ટાનું પાત્ર ભારતીય લોકજીવનના સહજ અને અણઘડ સ્વરૂપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તે શાસ્ત્રજ્ઞ નથી, પરંતુ જીવનનો અનુભવ ધરાવે છે. તે પ્રાણેશાચાર્યને અગ્રહારની બંધ દુનિયામાંથી બહાર કાઢીને મેળા, ઉત્સવ અને સામાન્ય લોકોની દુનિયામાં લઈ જાય છે. પ્રાણેશાચાર્યનું અત્યાર સુધીનું જીવન જ્ઞાન, તપસ્યા અને ધાર્મિક નિયંત્રણથી ભરેલું હતું, જ્યારે પુટ્ટાનું જીવન અનુભવ, સહજતા અને વ્યવહારિક બુદ્ધિથી ભરેલું છે. આ બંને વચ્ચેનો સંપર્ક પ્રાણેશાચાર્યના જીવનમાં નવી સમજણનો આરંભ કરે છે. પુટ્ટા કોઈ વિચારધારાનો પ્રચારક નથી, છતાં તેની સહજ જીવનદૃષ્ટિ પ્રાણેશાચાર્ય માટે એક પ્રકારની વૈકલ્પિક શિક્ષા બની જાય છે. આ રીતે લેખક દર્શાવે છે કે જીવનનું જ્ઞાન માત્ર શાસ્ત્રોમાં નથી મળતું; સામાન્ય માણસના અનુભવમાં પણ ઊંડું જીવનસત્ય રહેલું હોય છે.
હિંદુ અને મુસ્લિમ સંબંધો
નારણપ્પાના જીવનમાં મુસ્લિમ સમાજ સાથેનો સંપર્ક ભારતીય બહુસાંસ્કૃતિક જીવનની મહત્વપૂર્ણ વાસ્તવિકતા રજૂ કરે છે. નારણપ્પા મુસ્લિમો સાથે ખાય છે, પીવે છે અને સંબંધ રાખે છે, જ્યારે અગ્રહારના બ્રાહ્મણો આ સંબંધને બ્રાહ્મણિક શુદ્ધતા માટે જોખમરૂપ માને છે. આ વિરોધ માત્ર ધાર્મિક ભેદનો નથી, પરંતુ ભારતીય સમાજમાં રહેલી સામાજિક સીમાઓનો પણ છે. સૌથી વ્યંગાત્મક પરિસ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે અંતે નારણપ્પાના મૃતદેહના સંસ્કારમાં મુસ્લિમ લોકોની મદદ મળે છે. જીવતા નારણપ્પાએ જે ધાર્મિક સીમાઓને પડકારી હતી તે સીમાઓ તેના મૃત્યુ પછી પણ તૂટી પડે છે. આ પ્રસંગ ભારતીય સમાજમાં સહઅસ્તિત્વની સંભાવના અને ધાર્મિક સંકુચિતતાની મર્યાદા બંનેને વ્યક્ત કરે છે.
પ્રકૃતિ અને ભારતીય જીવનદર્શન
પ્રાણેશાચાર્યની અગ્રહારની બહારની યાત્રામાં પ્રકૃતિ સાથેનો તેમનો સંપર્ક પણ ભારતીય જીવનદૃષ્ટિ સાથે જોડાય છે. જંગલ, નદી, પાણી, માટી, વૃક્ષો અને પ્રાણીઓનો અનુભવ તેમને તેમના અત્યાર સુધીના બંધ ધાર્મિક જીવનથી અલગ પ્રકારની અનુભૂતિ આપે છે. અગ્રહારમાં તેમનું જીવન શાસ્ત્ર, નિયમ અને સામાજિક ઓળખથી નિયંત્રિત હતું, જ્યારે પ્રકૃતિની વચ્ચે તેઓ પોતાના શરીર અને ઇન્દ્રિયોને વધુ સીધી રીતે અનુભવે છે. ભારતીય પરંપરામાં પ્રકૃતિને જીવન અને આધ્યાત્મિકતાથી અલગ માનવામાં આવતી નથી. ‘સંસ્કાર’માં પણ પ્રકૃતિ પ્રાણેશાચાર્યના આંતરિક પરિવર્તનની સાથી બને છે. આથી પ્રકૃતિનું વર્ણન માત્ર દૃશ્યસૌંદર્ય માટે નથી, પરંતુ પાત્રના આંતરિક વિકાસ સાથે જોડાયેલું છે.
પાપ, પ્રેત અને લોકવિશ્વાસ
ભારતીય લોકમાનસમાં પાપ, પ્રેત, આત્મા, શકુન અને અપશુકન જેવી માન્યતાઓનું મહત્વ છે અને ‘સંસ્કાર’માં આ માન્યતાઓનું જીવંત ચિત્રણ જોવા મળે છે. નારણપ્પાના મૃતદેહનો સંસ્કાર ન થાય તો તેની આત્મા પ્રેત બની શકે એવી ચિંતા ચંદ્રીના મનમાં છે. મૃતદેહ લાંબા સમય સુધી પડ્યો રહે છે, ગીધો આવે છે અને અગ્રહારનું વાતાવરણ ભય અને અમંગળતાથી ભરાય છે. લોકો આ ઘટનાઓને ધાર્મિક અને અદૃશ્ય શક્તિઓ સાથે જોડે છે. લેખક આ માન્યતાઓને માત્ર અંધશ્રદ્ધા કહીને દૂર નથી કરતા, કારણ કે તે લોકોના માનસિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનનો ભાગ છે. પરંતુ તેમની વ્યંગાત્મક રજૂઆત દ્વારા વાચકને વિચારવા માટે પ્રેરવામાં આવે છે કે ભય અને અજ્ઞાન કેવી રીતે ધાર્મિક અર્થઘટનોને જન્મ આપે છે.
કુટુંબ, દાંપત્ય અને ભારતીય ગૃહસ્થધર્મ
પ્રાણેશાચાર્ય અને ભાગીરથીનો સંબંધ ભારતીય કુટુંબવ્યવસ્થાના પરંપરાગત સ્વરૂપને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. લગ્ન અહીં માત્ર બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો સંબંધ નથી, પરંતુ ધાર્મિક અને સામાજિક કર્તવ્ય છે. ભાગીરથીની બીમારીને કારણે પ્રાણેશાચાર્ય પોતાનું જીવન તેની સેવા માટે સમર્પિત કરે છે. તેઓ આ સેવાને પોતાની તપસ્યા અને ધર્મ માને છે. આ ભારતીય ગૃહસ્થધર્મમાં રહેલા ત્યાગ અને કર્તવ્યભાવને વ્યક્ત કરે છે. પરંતુ અનંતમૂર્તિ આ સંબંધને માત્ર આદર્શ બનાવીને અટકી જતા નથી. ભાગીરથીની અશક્તતાને કારણે પ્રાણેશાચાર્યના જીવનમાં દૈહિક અધૂરાપણું ઊભું થાય છે અને તેમની દબાયેલી ઇચ્છાઓ ચંદ્રી સાથેના પ્રસંગ પછી બહાર આવે છે. આથી ભારતીય દાંપત્યજીવનની આદર્શ કલ્પનાની સાથે તેની માનવીય જટિલતા પણ નવલકથામાં પ્રગટ થાય છે.
પરંપરા અને આધુનિકતાનો સંઘર્ષ
‘સંસ્કાર’ની ભારતીયતા પરંપરા અને આધુનિકતાના સંઘર્ષ વિના પૂર્ણ થઈ શકતી નથી. પ્રાણેશાચાર્ય પરંપરાના ઊંડા પ્રતિનિધિ છે, નારણપ્પા પરંપરાને પડકારતો બળવાખોર સ્વર છે અને પુટ્ટા તથા અન્ય પાત્રો સામાન્ય લોકજીવનની સહજ દુનિયા રજૂ કરે છે. પરંતુ લેખક પરંપરાને સંપૂર્ણપણે ખરાબ અને આધુનિકતાને સંપૂર્ણપણે સારી તરીકે રજૂ કરતા નથી. પ્રાણેશાચાર્યની પરંપરામાં જ્ઞાન, કરુણા, તપસ્યા અને નૈતિક ગંભીરતા છે, જ્યારે નારણપ્પાની બળવાખોરીમાં અહંકાર અને વિનાશકતા પણ છે. સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે પરંપરા આત્મપરીક્ષણ ગુમાવીને જડ બની જાય અને બળવાખોરી નૈતિક જવાબદારી વિના સ્વચ્છંદ બની જાય. તેથી ‘સંસ્કાર’માં પરંપરા અને આધુનિકતા વચ્ચેનો સંઘર્ષ દ્વિધ્રુવી નથી, પરંતુ બંનેની મર્યાદાઓ અને સંભાવનાઓને સમજાવતો જટિલ સંઘર્ષ છે.
પ્રાણેશાચાર્યની આંતરિક યાત્રા
નવલકથાની સૌથી ઊંડી ભારતીયતા પ્રાણેશાચાર્યની આંતરિક યાત્રામાં વ્યક્ત થાય છે. શરૂઆતમાં તેઓ પરંપરાગત ભારતીય આદર્શ બ્રાહ્મણ તરીકે દેખાય છે. તેઓ શાસ્ત્રજ્ઞ છે, તપસ્વી છે, ધાર્મિક છે અને પત્નીની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરે છે. પરંતુ નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી ઊભી થતી સમસ્યા તેમને પોતાની ધાર્મિક નિશ્ચિતતાઓ સામે ઊભા કરે છે. ચંદ્રી સાથેનો અણધાર્યો અનુભવ તેમના અંદરના દબાયેલા માનવીય સ્વરૂપને બહાર લાવે છે. ભાગીરથીનું મૃત્યુ તેમના જૂના જીવનનો આધાર તોડી નાખે છે. અગ્રહારની બહારની યાત્રા તેમને પોતાના સામાજિક દરજ્જાથી દૂર કરે છે. જંગલ અને પ્રકૃતિનો અનુભવ તેમને શરીર અને ઇન્દ્રિય સાથે જોડે છે. પુટ્ટા તેમને સામાન્ય લોકોની દુનિયામાં લઈ જાય છે અને મેળો તેમને જીવનની સહજતા, આનંદ અને અનિયંત્રિત ગતિનો અનુભવ કરાવે છે. આ આખી પ્રક્રિયા પછી પ્રાણેશાચાર્ય પોતાના વિશે પહેલાની જેમ નિશ્ચિત રહી શકતા નથી. તેમની અંદર એક નવો પ્રશ્ન જન્મે છે અને આ જ પ્રશ્ન તેમના નવા ‘સંસ્કાર’ની શરૂઆત છે.
ભારતીયતા અને માનવતાવાદ
‘સંસ્કાર’નું સૌથી ઊંડું માનવતાવાદી તત્ત્વ એ છે કે નવલકથા માણસનું મૂલ્ય તેની સામાજિક ઓળખ કરતાં તેના વર્તનથી માપવાની દિશામાં લઈ જાય છે. ચંદ્રીને સમાજ જે રીતે જુએ છે તે અને તેનું વાસ્તવિક માનવીય વર્તન એકબીજાથી વિરુદ્ધ છે. પ્રાણેશાચાર્યને સમાજ આદર્શ બ્રાહ્મણ માને છે, પરંતુ તેમને પોતાનું આંતરિક સત્ય શોધવામાં લાંબો સંઘર્ષ કરવો પડે છે. નારણપ્પા સમાજની નજરે પતિત છે, પરંતુ તેની બળવાખોરી અગ્રહારના પાખંડને ઉઘાડું પાડે છે. પુટ્ટા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી રહિત છે, છતાં તે જીવનની સહજ સમજ ધરાવે છે. આ બધા પાત્રો મળીને દર્શાવે છે કે માનવતાને જન્મ, જાતિ, ધાર્મિક દરજ્જો અથવા સામાજિક પ્રતિષ્ઠાના આધારે માપી શકાય નહીં. સાચી સંસ્કારિતા માણસની અંદર રહેલી કરુણા, જવાબદારી, આત્મજ્ઞાન અને સત્યનો સામનો કરવાની ક્ષમતામાં રહેલી છે.
‘સંસ્કાર’ શીર્ષકની ભારતીયતા
નવલકથાનું શીર્ષક તેના સમગ્ર અર્થવિશ્વને એકત્રિત કરે છે. એક સ્તરે ‘સંસ્કાર’ નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કારને સૂચવે છે. બીજા સ્તરે તે પ્રાણેશાચાર્યના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઘડતરને સૂચવે છે. ત્રીજા સ્તરે તે તેમના આંતરિક પરિવર્તનનું પ્રતીક બને છે. ચોથા સ્તરે આખા અગ્રહારના સંસ્કારોની કસોટી થાય છે કે તેમના ધાર્મિક નિયમો ખરેખર જીવંત નૈતિક મૂલ્યો ધરાવે છે કે માત્ર બાહ્ય પરંપરા બની ગયા છે. સૌથી ઊંડા અર્થમાં ‘સંસ્કાર’ વ્યક્તિના આંતરિક પરિવર્તનનું નામ બની જાય છે. નારણપ્પાના શરીરના સંસ્કારનો પ્રશ્ન બહાર છે, પરંતુ પ્રાણેશાચાર્યના વ્યક્તિત્વનો સંસ્કાર અંદર ચાલી રહ્યો છે. આ દ્વિઅર્થકતા શીર્ષકને નવલકથાની રચનાત્મક અને દાર્શનિક કેન્દ્રબિંદુ બનાવે છે.
નિષ્કર્ષ
આ રીતે જોવામાં આવે તો યુ. આર. અનંતમૂર્તિની ‘સંસ્કાર’માં ભારતીયતા એક જીવંત, જટિલ અને વિવેચનાત્મક સંકલ્પના તરીકે પ્રગટ થાય છે. નવલકથામાં વેદ, ધર્મશાસ્ત્ર, મંદિર, મઠ, સંસ્કારવિધિ, પ્રાયશ્ચિત્ત, તીર્થયાત્રા, કર્મ, પાપ, પુણ્ય, આત્મા, પ્રેત, જાતિ, બ્રાહ્મણત્વ, કુટુંબ, દાંપત્ય, સ્ત્રીજીવન, લોકસંસ્કૃતિ, મેળો, પ્રકૃતિ અને હિંદુ મુસ્લિમ સંબંધો જેવા ભારતીય જીવનના અસંખ્ય તત્ત્વો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. પરંતુ લેખક આ તત્ત્વોને માત્ર સાંસ્કૃતિક ગૌરવ તરીકે રજૂ કરતા નથી. તેઓ પૂછે છે કે ધર્મ માણસને કેટલો માનવી બનાવે છે, બ્રાહ્મણત્વમાં જન્મનું સ્થાન કેટલું છે, બાહ્ય શુદ્ધતા અને આંતરિક શુદ્ધતામાંથી કઈ વધારે મહત્વની છે, શાસ્ત્ર અને જીવંત જીવન વચ્ચેનો સંબંધ શું છે, જાતિની સીમાઓ માણસની માનવતાથી મોટી હોઈ શકે કે નહીં અને પરંપરાને જાળવવાનો અર્થ શું છે જો તેમાં આત્મપરીક્ષણનો અભાવ હોય.
આથી ‘સંસ્કાર’ની ભારતીયતા તેની ધાર્મિકતા કરતાં પણ વધુ તેની આત્મવિવેચનાત્મકતા છે. નારણપ્પા અને પ્રાણેશાચાર્યના વિરોધમાં પરંપરા અને વિદ્રોહનો સંઘર્ષ છે, ચંદ્રીના પાત્રમાં સામાજિક ઓળખ અને માનવતાનો સંઘર્ષ છે, અંતિમ સંસ્કારના પ્રશ્નમાં કર્મકાંડ અને નૈતિક જવાબદારીનો સંઘર્ષ છે, પ્રાણેશાચાર્યની યાત્રામાં તપસ્યા અને માનવીય ઇચ્છાનો સંઘર્ષ છે અને અગ્રહારની સમગ્ર રચનામાં જન્મઆધારિત બ્રાહ્મણત્વ અને આંતરિક નૈતિકતાનો સંઘર્ષ છે. આ બધા સંઘર્ષો મળીને ભારતીયતાને સ્થિર પરિભાષા નહીં પરંતુ સતત પ્રશ્ન કરતી જીવનદૃષ્ટિ બનાવે છે.
અંતે કહી શકાય કે ‘સંસ્કાર’ ભારતીય સંસ્કૃતિનું માત્ર પ્રતિબિંબ નથી, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિ સામે રાખવામાં આવેલું એક અરીસું છે. તેમાં ભારતીય પરંપરાનું આધ્યાત્મિક ગૌરવ પણ દેખાય છે અને તેની સામાજિક મર્યાદાઓ પણ દેખાય છે; તેમાં ધર્મની ઊંડાઈ પણ છે અને કર્મકાંડની જડતા પણ છે; તેમાં તપસ્યાની મહત્તા પણ છે અને દબાયેલી માનવીય ઇચ્છાઓની પીડા પણ છે; તેમાં બ્રાહ્મણિક સંસ્કાર પણ છે અને તેની સામે ઊભો થતો માનવતાવાદ પણ છે. આ જ કારણસર ‘સંસ્કાર’માં ભારતીયતા કોઈ તૈયાર જવાબ નથી, પરંતુ એક સતત ચાલતી શોધ છે. માણસને સાચો સંસ્કાર શું આપે છે, સમાજ કે વ્યક્તિ, શાસ્ત્ર કે અનુભવ, જન્મ કે આચરણ, વિધિ કે માનવતા, તેનો અંતિમ નિર્ણય વાચકના વિચાર માટે ખુલ્લો રાખીને અનંતમૂર્તિ ભારતીયતાને વધુ ઊંડા અને આધુનિક અર્થમાં રજૂ કરે છે.
‘સંસ્કાર’ નવલકથાનાં પાત્રોનું પાત્રવિશ્લેષણ
પ્રસ્તાવના
યુ. આર. અનંતમૂર્તિની ‘સંસ્કાર’ નવલકથામાં પાત્રો માત્ર કથાને આગળ ધપાવનારા માણસો નથી, પરંતુ તેઓ ભારતીય સમાજની જુદી જુદી માનસિકતા, ધાર્મિક માન્યતાઓ, નૈતિક મૂંઝવણો, સામાજિક વિસંગતિઓ અને પરંપરા તથા પરિવર્તન વચ્ચેના સંઘર્ષના જીવંત પ્રતિનિધિઓ છે. નવલકથાનું કેન્દ્ર પ્રાણેશાચાર્ય છે, પરંતુ તેની આસપાસ નારણપ્પા, ચંદ્રી, ભાગીરથી, પુટ્ટા, ગરુડાચાર્ય, લક્ષ્મણાચાર્ય, દુર્ગાભટ્ટ, દાસાચાર્ય, શ્રીપતિ, અનુસૂયા, બેલી અને અન્ય પાત્રોનું એવું જાળું રચાયું છે કે દરેક પાત્ર પ્રાણેશાચાર્યના વ્યક્તિત્વને કોઈને કોઈ રીતે પડકારે છે, પ્રકાશિત કરે છે અથવા તેની આંતરિક યાત્રામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. લેખક પાત્રોને સંપૂર્ણ રીતે સારા કે ખરાબ તરીકે રજૂ કરતા નથી. ખાસ કરીને પ્રાણેશાચાર્ય અને નારણપ્પા વચ્ચેનો વિરોધ ધીમે ધીમે એટલો જટિલ બની જાય છે કે બંને એકબીજાના વિરોધી હોવા છતાં એકબીજાના અરીસા જેવા લાગે છે. અનુવાદકની નોંધમાં પણ નવલકથાને ક્ષીણ થઈ રહેલા બ્રાહ્મણ અગ્રહારની ધાર્મિક કથા તરીકે જોવામાં આવી છે અને નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી ઊભી થતી સમસ્યા અંતે પ્રાણેશાચાર્યના પોતાના આંતરિક પરિવર્તનનું કારણ બને છે.
પ્રાણેશાચાર્ય : પરંપરા, ધર્મ અને આંતરિક સંઘર્ષનું કેન્દ્ર
પ્રાણેશાચાર્ય ‘સંસ્કાર’ના મુખ્ય અને સૌથી જટિલ પાત્ર છે. શરૂઆતમાં તેઓ દુર્વાસાપુરના બ્રાહ્મણ સમાજ માટે આદર્શ બ્રાહ્મણ તરીકે દેખાય છે. તેઓ સંસ્કૃતના ઊંડા અભ્યાસુ છે, ધર્મશાસ્ત્રોમાં પારંગત છે, તપસ્વી છે અને અગ્રહારના લોકો તેમને નૈતિક તથા ધાર્મિક માર્ગદર્શક તરીકે સ્વીકારે છે. તેમનું જીવન લગભગ સંપૂર્ણપણે નિયમ, શાસ્ત્ર, ઉપાસના, કર્તવ્ય અને સંયમથી ઘડાયેલું છે. તેઓ પોતાની બીમાર પત્ની ભાગીરથીની સેવા પણ તપસ્યા તરીકે કરે છે. રોજ સ્નાન કરાવવું, દવા આપવી, પૂજા કરવી, પ્રાર્થના કરવી અને પત્નીની સંભાળ રાખવી તેમના જીવનની વીસ વર્ષ જૂની નિયમિતતા બની ગઈ છે. આ દૃશ્ય પ્રાણેશાચાર્યના પરંપરાગત ગૃહસ્થધર્મ અને ત્યાગભાવને સ્પષ્ટ કરે છે.
પ્રાણેશાચાર્યની આ ધાર્મિકતા માત્ર દેખાવ પૂરતી નથી. તેઓ ખરેખર પોતાના જીવનને ધાર્મિક આદર્શ પ્રમાણે ઘડવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તેમણે બીમાર સ્ત્રી સાથે લગ્નને પણ પોતાના આધ્યાત્મિક વિકાસનો માર્ગ માન્યો છે. તેમને એવું લાગે છે કે ભાગીરથીની સેવા દ્વારા તેઓ પોતાના જીવનને વધુ શુદ્ધ અને મોક્ષલક્ષી બનાવી રહ્યા છે. લગ્ન તેમના માટે ભોગનો સંબંધ નહીં પરંતુ તપસ્યાનું ક્ષેત્ર બની ગયું છે. આ માનસિકતા દર્શાવતી વખતે લેખક પ્રાણેશાચાર્યની મહાનતા સાથે તેમના અહંકારની સૂક્ષ્મ છાયા પણ દર્શાવે છે, કારણ કે તેઓ પોતાની તપસ્યાને લઈને અંદરથી ગૌરવ પણ અનુભવે છે. આથી તેમનું પાત્ર સંપૂર્ણ નિષ્કામ સાધુનું નથી; તેમાં આધ્યાત્મિક શ્રેષ્ઠતાનો એક અદૃશ્ય અહંકાર પણ રહેલો છે.
નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી પ્રાણેશાચાર્યની સાચી કસોટી શરૂ થાય છે. નારણપ્પા બ્રાહ્મણ હોવા છતાં બ્રાહ્મણિક આચારનો ભંગ કરીને જીવ્યો હોવાથી તેના અંતિમ સંસ્કાર કોણ કરશે તે પ્રશ્ન આખા અગ્રહારને મૂંઝવે છે. બધા બ્રાહ્મણો નિર્ણય માટે પ્રાણેશાચાર્ય તરફ જુએ છે. તેઓ કાયદા અને ધર્મશાસ્ત્રોમાં ઉત્તર શોધે છે, પરંતુ પરિસ્થિતિ એટલી જટિલ છે કે શાસ્ત્ર તેમને સરળ ઉત્તર આપતું નથી. તેઓ સ્વીકારે છે કે નારણપ્પાએ બ્રાહ્મણત્વનો ત્યાગ કર્યો હોય તેમ છતાં સત્તાવાર રીતે તેનો બહિષ્કાર થયો નહોતો, તેથી તેને મૃત્યુ પછી પણ બ્રાહ્મણ માનવો કે નહીં તે પ્રશ્ન ગંભીર છે. આ સમયે પ્રાણેશાચાર્ય માત્ર બીજા લોકોના પ્રશ્નનો ઉત્તર શોધતા નથી; તેઓ પોતાની સમગ્ર ધાર્મિક વ્યવસ્થાની મર્યાદા સામે ઊભા થાય છે.
પ્રાણેશાચાર્યના પાત્રનું સૌથી મોટું પરિવર્તન ચંદ્રી સાથેના તેમના પ્રસંગથી થાય છે. જે સ્ત્રીને તેઓ અત્યાર સુધી સામાજિક અને ધાર્મિક રીતે અશુદ્ધ માનતા હતા, તેની સાથે એક અણધાર્યા ક્ષણે તેમનો દૈહિક અને ભાવનાત્મક સંપર્ક થાય છે. આ ઘટનાને માત્ર કામવાસનાની ઘટના માનવી એ પાત્રની ઊંડાઈને ઘટાડવી થશે. આ ઘટના પ્રાણેશાચાર્યના પોતાના વિશેના બધા નિશ્ચિત ખ્યાલોને તોડી નાખે છે. અત્યાર સુધી તેઓ પોતાને ઇચ્છાઓથી ઉપર ઊઠેલા બ્રાહ્મણ માનતા હતા; હવે તેમને પોતાના શરીર, દબાયેલી ઇચ્છા, કરુણા, ભૂખ, દયા અને વાસનાની વાસ્તવિકતા સ્વીકારવી પડે છે. અનુવાદકના વિશ્લેષણમાં આ ઘટનાને પ્રાણેશાચાર્યના નવા પ્રકારના સંસ્કાર તરીકે જોવામાં આવી છે, કારણ કે તેમના જીવનનું અત્યાર સુધીનું સંસ્કારજ્ઞાન સંસ્કૃત અભ્યાસ અને તપસ્યાથી બનેલું હતું, જ્યારે ચંદ્રી સાથેનો અનુભવ તેમને સંપૂર્ણપણે અલગ માનવીય અનુભવ તરફ લઈ જાય છે.
આ પછી પ્રાણેશાચાર્યનો સૌથી મોટો સંઘર્ષ બહારના અગ્રહાર સાથે નહીં પરંતુ પોતાના અંતરાત્મા સાથે થાય છે. નારણપ્પા અને પોતાનામાં જે અંતર હતું તે ધીમે ધીમે ઓછું થવા લાગે છે. નારણપ્પા જે જીવનને ખુલ્લેઆમ જીવતો હતો, તેની અંદર રહેલી દૈહિકતા અને બળવાખોરી હવે પ્રાણેશાચાર્યના પોતાના અનુભવનો ભાગ બની જાય છે. તેથી તેઓ હવે નારણપ્પાને બહારના પાપી તરીકે જોઈ શકતા નથી. તેઓ પોતાની અંદર પણ નારણપ્પાનો એક અંશ શોધવા લાગે છે. પરંપરા અને વિદ્રોહ, તપસ્યા અને વાસના, ધર્મ અને સ્વભાવ, કામ અને મોક્ષ જેવા વિરોધાભાસો હવે સમગ્ર અગ્રહારની સમસ્યા ન રહીને પ્રાણેશાચાર્યના શરીર અને આત્માની સમસ્યા બની જાય છે.
ભાગીરથીના મૃત્યુ પછી પ્રાણેશાચાર્યનું જૂનું જીવન જાણે રાખમાં ફેરવાઈ જાય છે. પત્નીની ચિતા સામે તેઓ રોકાઈને રડે છે અને તેમની લાંબી તપસ્યાનું જીવન પણ તેમની આંખો સામે ભસ્મ થતું અનુભવે છે. આ ક્ષણમાં તેઓ પહેલી વખત પોતાના જૂના જીવનને અંતિમ સત્ય તરીકે પકડી રાખી શકતા નથી. ત્યાર પછી અગ્રહારથી બહાર નીકળીને તેઓ જંગલ, રસ્તા, મેળા, લોકજીવન અને પુટ્ટા સાથેના સંબંધ દ્વારા નવી દુનિયા અનુભવે છે. આ યાત્રા તેમની બહારની મુસાફરી જેટલી જ અંદરની મુસાફરી છે. અંતે તેઓ કોઈ પૂર્ણ નિષ્કર્ષ સુધી પહોંચતા નથી. તેઓ નવા જીવનની સીમા પર ઊભા રહે છે. આ અધૂરાપણું જ તેમના પાત્રની આધુનિકતા છે. અનુવાદકના વિશ્લેષણ મુજબ તેઓ પરંપરાગત રીતે ઘડાયેલા બ્રાહ્મણમાંથી પોતાની ઓળખ પોતે પસંદ કરનાર નવા માણસ તરફ પરિવર્તિત થઈ રહ્યા છે, પરંતુ નવલકથા તેમને સંપૂર્ણ નવી સ્થિતિમાં પહોંચેલા બતાવતી નથી.
નારણપ્પા : બળવો, વાસના અને પરંપરાનો અરીસો
નારણપ્પા નવલકથાનું અત્યંત શક્તિશાળી અને મૃત્યુ પછી પણ સતત જીવંત રહેનાર પાત્ર છે. કથાની શરૂઆતમાં તે મૃત્યુ પામેલો છે, છતાં આખી નવલકથામાં તેની હાજરી સૌથી વધુ અનુભવી શકાય છે. જીવતો નારણપ્પા અગ્રહાર માટે સમસ્યા હતો અને મૃત્યુ પછી પણ તેનું શરીર બ્રાહ્મણ સમાજ માટે પ્રશ્ન બની રહે છે. તે જન્મથી બ્રાહ્મણ હોવા છતાં બ્રાહ્મણિક જીવનના લગભગ દરેક નિયમનો વિરોધ કરે છે. તે દારૂ પીવે છે, માંસ ખાય છે, પવિત્ર ગણાતા મંદિરના તળાવમાંથી માછલીઓ પકડે છે, મુસ્લિમ મિત્રો સાથે રહે છે અને નીચી જાતિની ચંદ્રી સાથે જીવન વિતાવે છે. તેણે પોતાની કાયદેસરની બ્રાહ્મણ પત્નીને છોડી દીધી છે અને પોતાના કુટુંબ તથા અગ્રહારની ધાર્મિક માન્યતાઓને પડકાર્યા છે.
પરંતુ નારણપ્પાને માત્ર પાપી અથવા ભ્રષ્ટ માણસ તરીકે જોવો નવલકથાના મૂળ અર્થને સમજવામાં ભૂલ થશે. તે અગ્રહારના બ્રાહ્મણોની અંદરની દંભી માનસિકતાને ઓળખે છે. તેને ખબર છે કે જે લોકો તેને પાપી કહે છે તેમની અંદર પણ તે જ ઇચ્છાઓ દબાયેલી છે જેને તે ખુલ્લેઆમ જીવે છે. તેથી તે તેમની સામે એક પ્રકારનું જીવંત પડકાર બની રહે છે. અનુવાદકના શબ્દોમાં તે આ બ્રાહ્મણોનો એક પ્રકારનો વિરોધી અરીસો છે, કારણ કે તેઓ જે ઇચ્છાઓ છુપાવે છે તેને નારણપ્પા ખુલ્લેઆમ જીવે છે.
નારણપ્પાની બળવાખોરીમાં એક ઊંડો બૌદ્ધિક તત્ત્વ પણ છે. તે માત્ર નિયમો તોડવા માટે નિયમો તોડતો નથી. તે બ્રાહ્મણિક વ્યવસ્થાની અંદરની ખોખલાશને પડકારે છે. પ્રાણેશાચાર્ય સાથેની તેની વાતચીતમાં તે પરંપરાના ઋષિઓના જીવનમાંથી ઉદાહરણો આપે છે અને સૂચવે છે કે ભારતીય પરંપરા પોતે પણ વાસના, પ્રેમ, ભંગ અને વિરોધાભાસોથી ભરેલી છે. પરાશર અને માછીમાર સ્ત્રી, વિશ્વામિત્ર અને મેનકા તથા અન્ય પૌરાણિક પ્રસંગો દ્વારા તે દર્શાવવા માંગે છે કે પરંપરા જેને આજે અશુદ્ધ ગણાવે છે તેની પોતાની પરંપરામાં પણ અસંખ્ય જટિલ ઉદાહરણો છે.
પરંતુ નારણપ્પા સંપૂર્ણ આદર્શ બળવાખોર પણ નથી. તેની અંદર ઉદ્ધતતા, અહંકાર અને બીજાને અસ્વસ્થ કરવામાં આનંદ લેવાની વૃત્તિ છે. તેથી લેખક તેને મુક્તિનો સંપૂર્ણ નાયક બનાવતા નથી. તેની બળવાખોરી જેટલી સત્યને ઉજાગર કરે છે એટલી જ તેની સ્વચ્છંદતા તેને નૈતિક રીતે અપૂર્ણ બનાવે છે. તેમ છતાં તેની સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ છે કે તેના મૃત્યુ પછી પણ તે અગ્રહારના બ્રાહ્મણોને પોતાના વિશે વિચારવા માટે મજબૂર કરે છે. તેની લાશ કરતાં તેની વિચારસરણી વધુ શક્તિશાળી સાબિત થાય છે.
ચંદ્રી : માનવતા, પ્રેમ અને સામાજિક સીમાઓની બહારનું પાત્ર
ચંદ્રીને શરૂઆતમાં અગ્રહારની દૃષ્ટિએ માત્ર નારણપ્પાની નીચી જાતિની સ્ત્રી તરીકે જોવામાં આવે છે. પરંતુ નવલકથા આગળ વધે તેમ ચંદ્રીનું સાચું નૈતિક વ્યક્તિત્વ પ્રકાશમાં આવે છે. નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી તે ગભરાય છે, દુઃખી થાય છે અને સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કાર યોગ્ય રીતે થાય તે માટે પોતાના સોનાના દાગીના પણ આપવા તૈયાર થાય છે. તે ચાર હાર, બંગડીઓ અને અન્ય આભૂષણો પ્રાણેશાચાર્ય સમક્ષ મૂકે છે જેથી અંતિમ સંસ્કારનો ખર્ચ થઈ શકે. આ પ્રસંગે બ્રાહ્મણોની નજર નારણપ્પાના સંસ્કાર કરતાં સોનાની કિંમત તરફ વધારે ખેંચાય છે.
ચંદ્રીનું આ વર્તન નવલકથાના નૈતિક માળખાને ઉલટાવી નાખે છે. જેને બ્રાહ્મણ સમાજ અશુદ્ધ માને છે તે સ્ત્રી મૃતક પ્રત્યે જવાબદારી અને કરુણા બતાવે છે, જ્યારે પવિત્રતાના દાવેદાર બ્રાહ્મણો સોનાની લાલચમાં ફસાઈ જાય છે. આથી ચંદ્રીનું પાત્ર ભારતીય સામાજિક પવિત્રતાની બહાર રહેલી માનવતાનું પ્રતીક બને છે. તેનું નૈતિક મૂલ્ય તેની જાતિથી નહીં પરંતુ તેની સંવેદનાથી નક્કી થાય છે.
પ્રાણેશાચાર્ય સાથેનો તેનો પ્રસંગ પણ તેની માનવતાને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તે પ્રાણેશાચાર્યને કોઈ વિજયી પ્રેમી તરીકે નહીં પરંતુ એક દુઃખી, ભૂખ્યા અને તૂટેલા માણસ તરીકે જુએ છે. તેની અંદર દયા જન્મે છે અને આ દયા ધીમે ધીમે દૈહિક નજીકતામાં પરિવર્તિત થાય છે. આ ઘટના પછી પ્રાણેશાચાર્યના આંતરિક જીવનમાં જે ભૂકંપ સર્જાય છે તે ચંદ્રીને માત્ર વાસનાનું કારણ બનાવવાથી સમજાતો નથી. તે પ્રાણેશાચાર્યના જીવનની બંધ દીવાલમાં પ્રથમ માનવીય બારી ખોલે છે.
ભાગીરથી : તપસ્યા, દાંપત્ય અને પરંપરાગત સ્ત્રીજીવન
ભાગીરથી નવલકથામાં બહુ બોલતું કે સક્રિય પાત્ર નથી, પરંતુ પ્રાણેશાચાર્યના સમગ્ર જીવનની રચનામાં તેનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તે ગંભીર રીતે બીમાર અને અશક્ત છે અને વર્ષોથી પ્રાણેશાચાર્ય તેની સેવા કરે છે. તેમનું લગ્નજીવન સામાન્ય દાંપત્યજીવનથી અલગ છે, કારણ કે તેમાં દૈહિક સુખ કરતાં સેવા અને ત્યાગનું પ્રમાણ વધારે છે. પ્રાણેશાચાર્ય પોતાની પત્નીની અશક્તિને આધ્યાત્મિક તપસ્યા તરીકે સ્વીકારે છે. આથી ભાગીરથીનું પાત્ર પ્રાણેશાચાર્યના ધાર્મિક વ્યક્તિત્વનું એક આધારસ્તંભ છે.
પરંતુ ભાગીરથીનું પાત્ર માત્ર પ્રાણેશાચાર્યની તપસ્યાને મહિમાવંત બનાવવા માટે નથી. તેની અશક્તતા પ્રાણેશાચાર્યના દૈહિક જીવનમાં એક ઊંડું અધૂરાપણું પણ ઊભું કરે છે. તેથી જ્યારે ચંદ્રી તેમની સામે આવે છે ત્યારે તેમના અંદર લાંબા સમયથી દબાયેલી ઇચ્છા અચાનક બહાર આવે છે. આ રીતે ભાગીરથીની હાજરી અને ગેરહાજરી બંને પ્રાણેશાચાર્યના પાત્રને ઘડતી રહે છે. તેના મૃત્યુ પછી પ્રાણેશાચાર્ય માટે માત્ર પત્ની જતી નથી, પરંતુ તેમની અત્યાર સુધીની ઓળખનો એક આખો આધાર નષ્ટ થઈ જાય છે.
પુટ્ટા : જીવનની સહજતા અને પ્રાણેશાચાર્યનો અજાણ્યો ગુરુ
પુટ્ટા દેખાવમાં સામાન્ય અને શાસ્ત્રવિહીન માણસ છે, પરંતુ પ્રાણેશાચાર્યની આંતરિક યાત્રામાં તેનું સ્થાન ખૂબ ઊંડું છે. તે કોઈ મહાન વિચારધારા ધરાવતો માણસ નથી. તેના જીવનમાં મેળો, ઉત્સવ, વેપાર, મોજ, લોકરંગ, સ્ત્રી, દૈહિકતા અને વ્યવહારિક જીવન સહજ રીતે જોડાયેલા છે. તે કોયડા પૂછે છે, વાતો કરે છે, સોદાબાજી જાણે છે અને સામાન્ય દુનિયામાં સંપૂર્ણ રીતે ભળેલો છે. અનુવાદક પુટ્ટાને એવો માણસ કહે છે જે આ લોકજીવન સાથે વિચાર કર્યા વિના સંપૂર્ણપણે એકરૂપ છે અને પ્રાણેશાચાર્યને સામાન્ય તથા પરિચિત જીવનના રહસ્યોમાં પ્રવેશ કરાવનાર બની જાય છે.
પુટ્ટાનું મહત્વ એમાં છે કે તે પ્રાણેશાચાર્યને કોઈ ઉપદેશ આપતો નથી. તે તેમને જીવન જીવવાની બીજી રીત અનુભવવા દે છે. પ્રાણેશાચાર્ય આખી જિંદગી શાસ્ત્રોમાં જવાબ શોધતા આવ્યા છે, જ્યારે પુટ્ટા પ્રશ્નોના જવાબ જીવનની સહજતામાંથી આપે છે. આથી પુટ્ટા પ્રાણેશાચાર્ય માટે પરંપરાગત ગુરુનો વિકલ્પ બની જાય છે. તે તેમને બતાવે છે કે જીવનને સમજવા માટે હંમેશા શાસ્ત્ર જરૂરી નથી. ક્યારેક રસ્તા પર મળેલો સામાન્ય માણસ પણ જીવનનો એવો અનુભવ આપી શકે છે જે ગ્રંથોમાંથી મળતો નથી.
ગરુડાચાર્ય : ધાર્મિકતા પાછળ છુપાયેલો સ્વાર્થ
ગરુડાચાર્ય અગ્રહારના પ્રતિષ્ઠિત બ્રાહ્મણોમાંનો એક છે, પરંતુ તેના પાત્રમાં ધર્મ કરતાં સ્વાર્થ વધારે સ્પષ્ટ દેખાય છે. નારણપ્પા સાથે તેનો જૂનો સંબંધ હોવા છતાં તે તેના મૃત્યુ પછી માનવતાથી વધારે અંતિમ સંસ્કાર અને પોતાના સામાજિક અધિકાર વિશે વિચારે છે. તે નારણપ્પાના સંસ્કાર અંગે નિર્ણય લેતી વખતે પોતાના પુત્ર, વંશ અને ભવિષ્યના સંસ્કાર વિશે ચિંતિત થાય છે. તેની ભાષા અને વર્તનમાં વારંવાર એવું દેખાય છે કે ધાર્મિક નિયમો પાછળ વ્યક્તિગત હિત છુપાયેલું છે.
ગરુડાચાર્યનું પાત્ર ખાસ કરીને ત્યારે ખુલ્લું પડે છે જ્યારે નારણપ્પાના સોનાના દાગીનાનો પ્રશ્ન આવે છે. દરેક બ્રાહ્મણને ભય છે કે કોઈ બીજો માણસ નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કાર કરીને સોનું મેળવી લેશે. ગરુડાચાર્ય અને લક્ષ્મણાચાર્ય વચ્ચેની સ્પર્ધામાં ધાર્મિક શુદ્ધતા કરતાં સંપત્તિ અને પ્રતિષ્ઠાની ઈચ્છા વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. પછી જ્યારે અગ્રહારમાં રોગચાળો ફેલાય છે ત્યારે ગરુડાચાર્યનો ભય પણ બહાર આવે છે. તે પહેલા ધાર્મિક નિયમો અને સંસ્કારની વાત કરે છે, પરંતુ જીવન પર સીધું જોખમ આવે ત્યારે તેની માનસિકતા ડરી ગયેલા સામાન્ય માણસ જેવી બની જાય છે.
લક્ષ્મણાચાર્ય : લાલચ, સ્પર્ધા અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠા
લક્ષ્મણાચાર્યનું પાત્ર ગરુડાચાર્યના પાત્ર સાથે જોડાયેલું છે. બંને વચ્ચેની સ્પર્ધા અગ્રહારની અંદર રહેલી ધાર્મિક અને સામાજિક રાજનીતિને ઉજાગર કરે છે. લક્ષ્મણાચાર્યનું શરીર જ નવલકથાકારના વ્યંગનું એક માધ્યમ બને છે. તે બીમારીઓથી પીડિત છે, શરીર અસંતુલિત છે અને છતાં સામાજિક પ્રતિષ્ઠા તથા સંપત્તિની ચિંતા છોડતો નથી. તેના માટે નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કારનો પ્રશ્ન આધ્યાત્મિક સમસ્યા જેટલો જ આર્થિક લાભ સાથે જોડાયેલો છે.
તેની પત્ની અનુસૂયા દ્વારા પરિવાર, જાતિ અને સગાપણાની માનસિકતા વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. તે નારણપ્પાને પાપી માનતી હોવા છતાં પરિવારનો સંબંધ સંપૂર્ણપણે તોડી શકતી નથી. પરંતુ એ જ સમયે ચંદ્રી અને નારણપ્પા પ્રત્યે તેના મનમાં ઘૃણા અને સામાજિક શરમ પણ છે. આથી લક્ષ્મણાચાર્યનું ઘર આખા અગ્રહારની માનસિકતાનું એક નાનું પ્રતિબિંબ બને છે.
દુર્ગાભટ્ટ : જ્ઞાન, કામવાસના અને પાખંડનું મિલન
દુર્ગાભટ્ટ અન્ય બ્રાહ્મણોની તુલનામાં થોડો અલગ છે. તે નારણપ્પા વિશે બોલતી વખતે ક્યારેક વધારે ખુલ્લી સમજ ધરાવતો લાગે છે અને પ્રાણેશાચાર્યને ગુરુ તરીકે માન આપે છે, પરંતુ તેની અંદર પણ દૈહિક વાસના અને સ્ત્રી પ્રત્યેની ભોગવાદી દૃષ્ટિ છુપાયેલી છે. ચંદ્રીને જોઈને તે તેની સુંદરતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને તેને શાસ્ત્રીય કામવિચાર સાથે જોડે છે. આ પ્રસંગ દ્વારા લેખક એક મહત્વપૂર્ણ વ્યંગ ઊભું કરે છે કે જે બ્રાહ્મણો બહારથી કામવાસનાને દોષ ગણાવે છે તેમની અંદર પણ તે જ વાસના કાર્યરત છે.
દુર્ગાભટ્ટમાં બુદ્ધિ છે, પરંતુ નૈતિક નિર્દોષતા નથી. તે અન્ય બ્રાહ્મણોની ખામીઓ ઓળખી શકે છે, પરંતુ પોતાની અંદરની વાસનાને તે ઓળખતો નથી. તેથી તેનું પાત્ર અગ્રહારના પાખંડને વધારે જટિલ બનાવે છે.
દાસાચાર્ય : ગરીબી અને ભૂખથી ઘડાયેલું બ્રાહ્મણત્વ
દાસાચાર્ય અગ્રહારના ગરીબ બ્રાહ્મણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેની સ્થિતિથી સમજાય છે કે બ્રાહ્મણ હોવું અને સમૃદ્ધ હોવું એક જ બાબત નથી. નારણપ્પાના મૃત્યુ પછી અગ્રહારના બ્રાહ્મણોને ઉપવાસ કરવો પડે છે ત્યારે દાસાચાર્યની ભૂખ ખાસ કરીને સ્પષ્ટ બને છે. તે નારણપ્પાના સંસ્કારનો પ્રશ્ન ધાર્મિક કરતાં ભોજનની સમસ્યા સાથે પણ જોડે છે.
આ પાત્ર દ્વારા અનંતમૂર્તિ દર્શાવે છે કે જ્યારે ધાર્મિક નિયમ માણસની મૂળભૂત જરૂરિયાત સાથે અથડાય ત્યારે માનવીનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ બહાર આવે છે. દાસાચાર્યનો અભાવ અને ભૂખ તેને અન્ય બ્રાહ્મણોની જેમ સત્તાશાળી બનાવતા નથી, પરંતુ તે જ તેને અગ્રહારની આર્થિક વાસ્તવિકતાનો પ્રતિનિધિ બનાવે છે.
શ્રીપતિ : નારણપ્પાની અસરનો યુવાન પ્રતિધ્વનિ
શ્રીપતિ નારણપ્પાની અસર હેઠળ બદલાતી નવી પેઢીનું મહત્વપૂર્ણ પાત્ર છે. તે પરંપરાગત બ્રાહ્મણિક જીવનથી દૂર જાય છે, યક્ષગાનના કલાકારો સાથે ફરે છે, બહારની દુનિયા સાથે સંબંધ રાખે છે અને સામાજિક નિયંત્રણો સામે સ્વચ્છંદ જીવન જીવવા તરફ આકર્ષાય છે. તેની સાસુ અનુસૂયા તેની આ સ્થિતિને નારણપ્પાના પ્રભાવનું પરિણામ માને છે. શ્રીપતિ પોતાના વાળની પરંપરાગત શિખા કાપી નાખે છે અને નારણપ્પાની જેમ પશ્ચિમી ઢબનો દેખાવ અપનાવે છે.
પરંતુ શ્રીપતિમાં નારણપ્પાની બૌદ્ધિક તીવ્રતા નથી. તે વધુ સહજ રીતે ભોગ, મોજ અને લોકરંગ તરફ ખેંચાય છે. આથી તે નારણપ્પાની વિચારધારાનો સંપૂર્ણ અનુયાયી નહીં પરંતુ તેની સાંસ્કૃતિક અસરનો પ્રતિનિધિ બને છે. તેની હાજરી બતાવે છે કે એક બળવાખોર વ્યક્તિની અસર તેના મૃત્યુ પછી પણ નવી પેઢીના વર્તનમાં જીવંત રહી શકે છે.
અનુસૂયા : કુટુંબ, જાતિ અને સ્ત્રીમાનસનું પ્રતિનિધિત્વ
અનુસૂયા લક્ષ્મણાચાર્યની પત્ની અને શ્રીપતિની સાસુ છે. તેના પાત્રમાં ભારતીય કુટુંબવ્યવસ્થા, જાતિગૌરવ અને સ્ત્રીની ઘરેલું સત્તા એકસાથે જોવા મળે છે. તે નારણપ્પા પ્રત્યે ગુસ્સો રાખે છે, પરંતુ બીજી તરફ સગાપણાનો સંબંધ સંપૂર્ણપણે ભૂલી શકતી નથી. તે પોતાની દીકરી લિલાવતીના લગ્નજીવનને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને શ્રીપતિને કાબૂમાં રાખવા માટે દાંપત્યની રીતો પણ સૂચવે છે.
અનુસૂયાનું પાત્ર બતાવે છે કે પરંપરાગત સમાજમાં સ્ત્રી માત્ર દબાયેલી વ્યક્તિ જ નથી; તે ઘણી વખત પરિવારની અંદર પરંપરાના નિયમોને આગળ ધપાવતી સક્રિય શક્તિ પણ બને છે. તેથી તે ભારતીય પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થાની માત્ર શિકાર નહીં પરંતુ તેની જાળવણીમાં ભાગ લેનાર પાત્ર પણ છે.
બેલી : અસ્પૃશ્ય જીવનની માનવીય વાસ્તવિકતા
બેલીનું પાત્ર નવલકથામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેના દ્વારા અગ્રહારની બહાર રહેનારા દલિત જીવનની વાસ્તવિકતા સામે આવે છે. તેના જીવનમાં ગરીબી, રોગ, અંધશ્રદ્ધા અને સામાજિક અસુરક્ષા છે. રોગચાળો ફેલાય ત્યારે તેના માતા પિતાનું મૃત્યુ થાય છે અને તેમની ઝૂંપડી સળગાવી દેવામાં આવે છે. બેલીના અનુભવમાં મૃત્યુ કોઈ શાસ્ત્રીય વિધિનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ જીવનની નિષ્ઠુર વાસ્તવિકતા છે.
બેલીની દુનિયામાં રોગને દૈત્ય અથવા અદૃશ્ય શક્તિ સાથે જોડવામાં આવે છે. તે ગભરાયેલી છે, છતાં તેની અંદર જીવનની સહજ સમજ છે. તેના જીવનની પીડા અગ્રહારના બ્રાહ્મણોના ધાર્મિક સંકટની સામે એક અલગ પ્રકારનું સત્ય ઊભું કરે છે. બ્રાહ્મણો સંસ્કારની ચર્ચામાં ફસાયેલા છે, જ્યારે બેલી જેવા લોકો માટે જીવવું અને મૃત્યુ પામેલા સ્વજનોને સળગાવવું જીવનની તાત્કાલિક જરૂરિયાત છે.
સુબ્બન્નાચાર્ય : પરંપરાગત જ્ઞાન અને નિરાશ્રિત ઉકેલ
સુબ્બન્નાચાર્ય જ્યોતિષી અને વડીલ તરીકે દેખાય છે. જ્યારે બ્રાહ્મણો નારણપ્પાના મૃત્યુના સમયની શુભાશુભતા જાણવા માટે તેની પાસે જાય છે ત્યારે તે પંચાંગ, ગણતરી અને શાસ્ત્રીય પદ્ધતિ દ્વારા જવાબ શોધે છે, પરંતુ અંતે તે પણ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન આપી શકતો નથી.
તેનું પાત્ર બતાવે છે કે પરંપરાગત જ્ઞાનવ્યવસ્થા પોતે જ જ્યારે અસ્તિત્વના ગંભીર પ્રશ્ન સામે આવે ત્યારે અસમર્થ બની શકે છે. તે સંપૂર્ણ પાખંડી નથી, પરંતુ તેની જ્ઞાનપદ્ધતિ પણ નારણપ્પાના પ્રશ્નનો નિશ્ચિત જવાબ આપી શકતી નથી.
સીતા દેવી અને અગ્રહારની સ્ત્રીઓ
ગરુડાચાર્યની પત્ની સીતા દેવી તથા અન્ય બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓ કથામાં સીધી રીતે કેન્દ્રસ્થાને નથી, છતાં તેઓ અગ્રહારની સામૂહિક માનસિકતા સમજવામાં મદદ કરે છે. તેઓ પોતાના પતિઓને નારણપ્પાના સંસ્કાર અંગે ઉતાવળમાં નિર્ણય ન લેવા કહે છે, કારણ કે ખોટો ધાર્મિક નિર્ણય સામાજિક બહિષ્કારનું કારણ બની શકે છે. આ સ્ત્રીઓની અંદર પણ ભય, કુતૂહલ, જાતિગૌરવ અને પરિવારની ચિંતા કાર્યરત છે.
આ પાત્રો દ્વારા લેખક બતાવે છે કે અગ્રહારની પરંપરા માત્ર પુરુષોની બનાવેલી વ્યવસ્થા નથી; સ્ત્રીઓ પણ તેની માનસિક અને સામાજિક રચનાને જાળવી રાખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
પાત્રોની પરસ્પર રચના અને વિરોધાભાસ
‘સંસ્કાર’ની પાત્રરચનાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે કોઈ એક પાત્રને અલગથી સમજવાથી તેની સંપૂર્ણ ભૂમિકા સમજાતી નથી. પ્રાણેશાચાર્યને સમજવા માટે નારણપ્પાને સમજવો જરૂરી છે, નારણપ્પાને સમજવા માટે અગ્રહારના બ્રાહ્મણોને સમજવા જરૂરી છે, અને ચંદ્રી તથા પુટ્ટાને સમજ્યા વિના પ્રાણેશાચાર્યના પરિવર્તનને સમજવું શક્ય નથી. અનુવાદકના વિશ્લેષણમાં પણ પાત્રોને વિરોધી જોડી તરીકે ગોઠવવામાં આવ્યા છે, જેમાં પ્રાણેશાચાર્યની સામે નારણપ્પા અને શ્રીપતિ ઊભા થાય છે, જ્યારે તેમની નીચી જાતિની સ્ત્રીઓ સામે બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓનું વિશ્વ ઊભું થાય છે.
આ રચનામાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે શરૂઆતમાં જે વિરોધ સ્પષ્ટ લાગે છે તે અંતે તૂટી જાય છે. પ્રાણેશાચાર્ય અને નારણપ્પા શરૂઆતમાં ધર્મ અને અધર્મના બે ધ્રુવ જેવા દેખાય છે, પરંતુ ચંદ્રી સાથેના પ્રસંગ પછી પ્રાણેશાચાર્ય પોતે નારણપ્પાના અનુભવોની દુનિયામાં પ્રવેશી જાય છે. બીજી તરફ શ્રીપતિ અને પુટ્ટા જેવા પાત્રો બતાવે છે કે નારણપ્પા અને પ્રાણેશાચાર્ય વચ્ચેની દ્વિધા સિવાય પણ જીવનમાં અનેક મધ્યસ્થ ક્ષેત્રો છે. આથી નવલકથાની પાત્રરચના માત્ર વિરુદ્ધતાઓ પર આધારિત નથી; તે વિરુદ્ધતાઓને ધીમે ધીમે એકબીજામાં ભેળવી દે છે.
પાત્રો દ્વારા ‘સંસ્કાર’નો મૂળ પ્રશ્ન
આખરે ‘સંસ્કાર’ના પાત્રોનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે સાચો સંસ્કાર શું છે? પ્રાણેશાચાર્ય પાસે શાસ્ત્રજ્ઞાન છે, તપસ્યા છે અને ધાર્મિક સંસ્કાર છે, પરંતુ તેમને પોતાની અંદરના માનવીને ઓળખવા માટે સંકટમાંથી પસાર થવું પડે છે. નારણપ્પા પાસે પરંપરાગત સંસ્કાર નથી, પરંતુ તે પરંપરાના ખોખલાપણાને ઓળખે છે. ચંદ્રીને સમાજ અશુદ્ધ ગણે છે, પરંતુ તે માનવતાની દૃષ્ટિએ અનેક બ્રાહ્મણો કરતાં વધારે ઉદાર સાબિત થાય છે. પુટ્ટા પાસે શાસ્ત્રીય જ્ઞાન નથી, છતાં તે જીવનની સહજ સમજ ધરાવે છે. ગરુડાચાર્ય અને લક્ષ્મણાચાર્ય પાસે ધાર્મિક ઓળખ છે, પરંતુ તેમની અંદર સ્વાર્થ અને સંપત્તિની ઈચ્છા છે. દાસાચાર્યની ભૂખ ધાર્મિક શુદ્ધતાની બહારની માનવીય વાસ્તવિકતા બતાવે છે અને બેલીનું જીવન સામાજિક પવિત્રતાના આખા માળખાની બહાર રહેલા દુઃખને પ્રગટ કરે છે.
આથી પાત્રવિશ્લેષણના સ્તરે ‘સંસ્કાર’નું સૌથી મોટું વિધાન એ છે કે માણસની સાચી સંસ્કારિતા તેની જાતિ, જન્મ, વસ્ત્ર, ધાર્મિક વિધિ અથવા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી નક્કી થતી નથી. સંસ્કાર ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે માણસ પોતાના વિશેની બનાવેલી નિશ્ચિતતાઓને પ્રશ્ન કરે છે. પ્રાણેશાચાર્યની યાત્રા તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. નારણપ્પા તેમને બહારથી પડકારે છે, ચંદ્રી તેમને શરીર અને કરુણાના સ્તરે પડકારે છે, પુટ્ટા તેમને સામાન્ય જીવનની દુનિયામાં લઈ જાય છે અને ભાગીરથીનું મૃત્યુ તેમને પોતાના જૂના જીવનની રાખ સામે ઊભા કરે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા અંતે તેમને કોઈ અંતિમ જવાબ આપતી નથી, પરંતુ પ્રશ્ન પૂછવાની નવી ક્ષમતા આપે છે.
નિષ્કર્ષ
‘સંસ્કાર’ના પાત્રો ભારતીય સમાજના જુદા જુદા ચહેરાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, પરંતુ તેમની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેઓ કોઈ એક અર્થમાં બંધાતા નથી. પ્રાણેશાચાર્ય પરંપરાની અંદરથી જન્મેલો પ્રશ્ન છે, નારણપ્પા પરંપરા સામેનો બળવો છે, ચંદ્રી સામાજિક તિરસ્કારની વચ્ચે ઊભેલી માનવતા છે, ભાગીરથી તપસ્યા અને પરંપરાગત દાંપત્યનું પ્રતીક છે, પુટ્ટા સહજ લોકજીવનનો ગુરુ છે, ગરુડાચાર્ય અને લક્ષ્મણાચાર્ય ધાર્મિકતાની અંદર રહેલા સ્વાર્થના પ્રતિનિધિ છે, દુર્ગાભટ્ટ પાખંડ અને દૈહિક વાસનાના સંઘર્ષનું પાત્ર છે, દાસાચાર્ય ગરીબી અને ભૂખનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, શ્રીપતિ નવી પેઢી પર પડતી બળવાખોરીની અસર દર્શાવે છે અને બેલી અગ્રહારની બહાર રહેલી સામાજિક વાસ્તવિકતાનો માનવીય ચહેરો છે.
આ બધા પાત્રોમાં સૌથી ઊંડું અને ગતિશીલ પાત્ર પ્રાણેશાચાર્યનું છે, કારણ કે આખી નવલકથાની બહારની ઘટના અંતે તેમની અંદરની ઘટનામાં પરિવર્તિત થાય છે. નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કારનો પ્રશ્ન ધીમે ધીમે પ્રાણેશાચાર્યના પોતાના સંસ્કારનો પ્રશ્ન બની જાય છે. તેથી ‘સંસ્કાર’માં પાત્રવિશ્લેષણ માત્ર કોણ સારો અને કોણ ખરાબ છે તેની ચર્ચા નથી. તે માણસ પોતાની બનાવેલી ઓળખમાંથી બહાર આવીને પોતાને કેટલો ઓળખી શકે છે તેની શોધ છે. અનંતમૂર્તિની પાત્રસૃષ્ટિનું સાચું વૈભવ એ છે કે તેઓ પાત્રોને નિર્ણય માટે બંધ નથી કરતા; તેઓ તેમને પ્રશ્નમાં ફેરવે છે. અને આ પ્રશ્ન જ ‘સંસ્કાર’ને એક ઊંડી, આધુનિક અને માનવતાવાદી ભારતીય નવલકથા બનાવે છે.
સંસ્કાર’ : યુ. આર. અનંતમૂર્તિની નવલકથા પર વિવેચનાત્મક વિશ્લેષણ
પ્રસ્તાવના
કન્નડના અગ્રણી આધુનિક સાહિત્યકાર યુ. આર. અનંતમૂર્તિની ‘સંસ્કાર’ ભારતીય પરંપરા અને આધુનિક ચેતના વચ્ચેના સંઘર્ષને અત્યંત સૂક્ષ્મ અને અસરકારક રીતે રજૂ કરતી મહત્વપૂર્ણ નવલકથા છે. નવલકથાનું બાહ્ય કથાનક દુર્વાસાપુરના બ્રાહ્મણ અગ્રહારમાં રહેતા નારણપ્પાના મૃત્યુ અને તેના અંતિમ સંસ્કાર અંગે ઊભા થયેલા પ્રશ્નની આસપાસ રચાયેલું છે, પરંતુ આ દેખીતી રીતે મર્યાદિત ઘટના ધીમે ધીમે ધર્મ, જાતિ, નૈતિકતા, પવિત્રતા, દૈહિકતા, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, સામાજિક જવાબદારી અને આત્મપરિવર્તન જેવા વિશાળ પ્રશ્નોમાં પરિવર્તિત થાય છે. મૂળ કૃતિ 1965માં પ્રકાશિત થઈ હતી અને પછી એ. કે. રામાનુજનના અંગ્રેજી અનુવાદને કારણે તેને ભારતીય સાહિત્યના વ્યાપક પરિપ્રેક્ષ્યમાં વિશેષ સ્થાન મળ્યું. ઉપલબ્ધ અભ્યાસસામગ્રીમાં પણ આ કૃતિને ધાર્મિક અને વ્યંગાત્મક બંને પરિમાણ ધરાવતી નવલકથા તરીકે સમજાવવામાં આવી છે.
‘સંસ્કાર’નું મહત્ત્વ એમાં નથી કે તે કોઈ એક પરંપરાની તરફેણ કરે છે કે કોઈ એક વિચારધારાને અંતિમ સત્ય તરીકે સ્થાપિત કરે છે. તેનું ખરું સાહિત્યિક મૂલ્ય એમાં છે કે તે વાચકને તૈયાર જવાબ આપવાને બદલે એવા પ્રશ્નોની સામે ઊભો કરે છે જેના જવાબો શાસ્ત્ર, સમાજ અને વ્યક્તિ ત્રણેય માટે અઘરા છે. સંસ્કારી કોણ? પવિત્રતા શું છે? જન્મથી મળેલું બ્રાહ્મણત્વ અને જીવનથી પ્રાપ્ત નૈતિકતા વચ્ચે કયું ઊંચું? ધર્મનું પાલન કરવું અને ધર્મને જીવવું શું એક જ બાબત છે? વ્યક્તિ પોતાની જાતને સમાજની ઓળખથી અલગ કરીને ઓળખી શકે છે કે નહીં? આવા પ્રશ્નો નવલકથાને માત્ર સામાજિક કથા રહેવા દેતા નથી.
કથાનકનું મૂળ સંકટ
નવલકથાનું કેન્દ્ર નારણપ્પાનું મૃત્યુ છે. નારણપ્પા જન્મથી બ્રાહ્મણ છે, પરંતુ તેના આચરણ દ્વારા તે બ્રાહ્મણિક જીવનશૈલીને સતત પડકારે છે. તે માંસાહાર કરે છે, દારૂ પીવે છે, માછલીઓ પકડે છે, બ્રાહ્મણોની ધાર્મિક માન્યતાઓની મજાક કરે છે અને ચંદ્રી સાથે રહે છે. તેથી જીવતા હતા ત્યારે તે અગ્રહાર માટે એક અસ્વીકાર્ય અને વિદ્રોહી વ્યક્તિ હતો. પરંતુ તેના મૃત્યુ પછી પરિસ્થિતિ બદલાઈ જાય છે. હવે પ્રશ્ન એ નથી કે નારણપ્પા સારો હતો કે ખરાબ; પ્રશ્ન એ છે કે તેના અંતિમ સંસ્કારનો ધાર્મિક અધિકાર કોને છે અને તેને બ્રાહ્મણ તરીકે સંસ્કાર આપવામાં આવે કે નહીં?
આ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે પ્રાણેશાચાર્યની તરફ જોવામાં આવે છે. તેઓ અગ્રહારના વિદ્વાન અને ધાર્મિક માર્ગદર્શક છે. પરંતુ અહીંથી નવલકથાની મૂળભૂત વિસંગતિ શરૂ થાય છે. જે પ્રાણેશાચાર્ય બીજાઓને ધર્મનો માર્ગ બતાવે છે તે પોતે જ એવી પરિસ્થિતિમાં મુકાય છે જ્યાં શાસ્ત્ર સ્પષ્ટ ઉત્તર આપતું નથી. આ રીતે નારણપ્પાના મૃતદેહ કરતાં નારણપ્પા દ્વારા ઊભો થયેલો પ્રશ્ન વધુ મહત્વનો બની જાય છે.
કથાનકની પાછળ રહેલું વાસ્તવિક સંકટ
નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કાર અંગેની ચર્ચા માત્ર ધાર્મિક ચર્ચા નથી. બ્રાહ્મણોની અંદર રહેલી સામાજિક અને આર્થિક માનસિકતા પણ તેમાં જોડાયેલી છે. નારણપ્પા પાસે રહેલી સંપત્તિ અને ચંદ્રીના આભૂષણોનો પ્રશ્ન ધર્મની ચર્ચાને સ્વાર્થ સાથે જોડે છે. ચંદ્રી નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કાર માટે પોતાના દાગીના આપવા તૈયાર થાય છે, પરંતુ બ્રાહ્મણ સમાજની પ્રતિક્રિયામાં માનવતાની સાથે સંપત્તિ અને અધિકારનો પ્રશ્ન પણ પ્રવેશી જાય છે.
આ પ્રસંગ નવલકથાના વ્યંગને સૌથી અસરકારક બનાવે છે. જે લોકો પવિત્રતા અને અશુદ્ધતાના આધારે માણસોને અલગ પાડે છે, તેમના પોતાના વર્તનમાં લોભ, ઈર્ષ્યા અને સ્વાર્થ દેખાય છે. બીજી તરફ, જેને તેઓ સામાજિક રીતે અશુદ્ધ ગણે છે તે ચંદ્રી મૃત વ્યક્તિ પ્રત્યેની માનવીય જવાબદારી નિભાવવા આગળ આવે છે. આ વિરોધાભાસ દ્વારા અનંતમૂર્તિ કોઈ સીધો ઉપદેશ આપ્યા વિના એક ગંભીર નૈતિક પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે પવિત્રતા જન્મથી મળે છે કે વર્તનથી?
પ્રાણેશાચાર્યનું પાત્ર અને આંતરિક સંઘર્ષ
નવલકથાનું સાચું માનસિક કેન્દ્ર પ્રાણેશાચાર્ય છે. શરૂઆતમાં તેઓ ભારતીય બ્રાહ્મણિક આદર્શના પ્રતિનિધિ લાગે છે. તેઓ શાસ્ત્રજ્ઞ છે, સંયમી છે, તપસ્વી છે અને પોતાની બીમાર પત્ની ભાગીરથીની સેવા કરે છે. તેમના જીવનમાં ધાર્મિક નિયમો અને વ્યક્તિગત ઇચ્છાઓ વચ્ચે એક મજબૂત દીવાલ ઊભી કરવામાં આવી છે. તેઓ માને છે કે આત્મસંયમ દ્વારા માણસ આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
પરંતુ નારણપ્પાના મૃત્યુથી આ વિશ્વાસની કસોટી શરૂ થાય છે. તેઓ શાસ્ત્રોમાં જવાબ શોધે છે, પરંતુ પરિસ્થિતિને નિશ્ચિત રીતે ઉકેલી શકતા નથી. આ પ્રથમ આંતરિક ભંગ છે. ત્યારબાદ ચંદ્રી સાથેની ઘટના તેમના વ્યક્તિત્વમાં વધુ ઊંડો વિસ્ફોટ સર્જે છે. અત્યાર સુધી જેને તેઓ દબાવી ચૂક્યા હતા એવી દૈહિક ઇચ્છા તેમની સામે આવી ઊભી થાય છે. આ ઘટનાને માત્ર ‘પતન’ તરીકે જોવું નવલકથાના અર્થને સંકુચિત કરી નાખે છે. આ ઘટના પ્રાણેશાચાર્યને પોતાના જ માનવીય અસ્તિત્વ સામે ઊભા કરે છે. ઉપલબ્ધ અભ્યાસમાં પણ આ પરિવર્તનને તેમના નવા સંસ્કારની શરૂઆત સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
આથી પ્રાણેશાચાર્યનું પાત્ર નવલકથામાં ધાર્મિક નિશ્ચિતતાથી અસ્તિત્વની અનિશ્ચિતતા તરફ જતી માનસિક યાત્રાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેઓ શરૂઆતમાં ધર્મના અર્થના માલિક છે, પરંતુ અંતે ધર્મનો અર્થ શોધતા એક સામાન્ય માણસ બની જાય છે.
નારણપ્પાનું વિવેચનાત્મક મહત્ત્વ
નારણપ્પા નવલકથાનો સૌથી રસપ્રદ વિરોધી સ્વર છે. તે પોતે જીવંત નાયક તરીકે લાંબો સમય હાજર નથી, છતાં આખી નવલકથાને તેની હાજરી નિયંત્રિત કરે છે. તેનું મૃત્યુ જ કથાની શરૂઆત કરે છે અને તેની વિચારસરણી પ્રાણેશાચાર્યના અંતરાત્મામાં સતત પ્રશ્નો ઊભા કરતી રહે છે.
નારણપ્પાની બળવાખોરીનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસો એ છે કે તે બ્રાહ્મણિક પવિત્રતાના દાવાને પ્રશ્નમાં મૂકે છે. તે ભારતીય પુરાણોમાંથી ઋષિઓ અને દેવતાઓના પ્રસંગો યાદ કરીને બતાવે છે કે ભારતીય પરંપરા પોતે જ કામ, ઇચ્છા, ભંગ અને અપવાદોથી ભરેલી છે. એટલે પરંપરાને એક જ શુદ્ધ અને અપરિવર્તનશીલ સ્વરૂપમાં જોવું યોગ્ય નથી. ઉપલબ્ધ અભ્યાસસામગ્રીમાં નારણપ્પાના આ વિદ્રોહને પરંપરાની અંદરના વિરોધાભાસોને ઉજાગર કરનાર શક્તિ તરીકે સમજાવવામાં આવ્યો છે.
પરંતુ લેખક નારણપ્પાને આદર્શ નાયક બનાવતા નથી. તેની સ્વચ્છંદતા, અતિશય ભોગવૃત્તિ અને ઉદ્ધતતા પણ પ્રશ્નપાત્ર છે. આથી નવલકથા નારણપ્પા દ્વારા પરંપરાની ટીકા કરે છે, પરંતુ તેના જીવનને અંતિમ નૈતિક આદર્શ તરીકે સ્વીકારતી નથી.
ચંદ્રી અને માનવતાનું નવું નૈતિક માપદંડ
ચંદ્રીનું પાત્ર નવલકથાના નૈતિક અર્થને ઊંડું બનાવે છે. સામાજિક રીતે તે બ્રાહ્મણ સમાજની બહારની સ્ત્રી છે, પરંતુ નારણપ્પાના મૃત્યુ સમયે તે જે માનવીય જવાબદારી બતાવે છે તે અગ્રહારના ઘણા બ્રાહ્મણો કરતાં વધુ સત્ય અને સંવેદનશીલ છે. પોતાના આભૂષણો આપવાની તેની તૈયારી માત્ર નારણપ્પા પ્રત્યેના પ્રેમનું પ્રતીક નથી; તે માનવતાને જાતિ અને ધાર્મિક શુદ્ધતા કરતાં ઉપર મૂકે છે.
ચંદ્રીનું મહત્ત્વ એમાં પણ છે કે તે પ્રાણેશાચાર્યની અંદરની દુનિયાને હચમચાવી નાખે છે. તે કોઈ શાસ્ત્રીય તર્ક કરતી નથી અને કોઈ ક્રાંતિકારી ભાષણ આપતી નથી. તેનું શરીર, તેની સહજતા અને તેની માનવતા જ પ્રાણેશાચાર્ય માટે પ્રશ્ન બની જાય છે. તેથી ચંદ્રી નવલકથામાં માત્ર પ્રેમિકા નથી; તે પ્રાણેશાચાર્યના આત્મભંગ અને આત્મબોધની અનાયાસ માધ્યમ છે.
ભાગીરથી અને તપસ્યાનું દ્વંદ્વ
ભાગીરથી પ્રાણેશાચાર્યના જીવનમાં ત્યાગ અને તપસ્યાનું પ્રતીક છે. તેની બીમારીને કારણે પ્રાણેશાચાર્યનું દાંપત્ય સામાન્ય દાંપત્ય જીવનથી અલગ બને છે. પત્નીની સેવા કરીને તેઓ પોતાની દૈહિક ઇચ્છાઓને આધ્યાત્મિક સાધનામાં રૂપાંતરિત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
પરંતુ આ તપસ્યાની રચનામાં દબાયેલી માનવીય ઇચ્છા પણ છે. ભાગીરથીનું મૃત્યુ થયા પછી પ્રાણેશાચાર્યની જૂની જીવનવ્યવસ્થા જાણે આધારવિહોણી થઈ જાય છે. ત્યાર પછી ચંદ્રી સાથેનો સંબંધ માત્ર બહારની ઘટના નથી રહેતો; તે તેમના લાંબા સમયથી રચાયેલા આત્મસંયમના માળખાને તોડી નાખે છે. તેથી ભાગીરથી અને ચંદ્રીને માત્ર બે સ્ત્રીઓ તરીકે જોવાથી નવલકથાનો આંતરિક અર્થ ચૂકી જવાય છે. એક પ્રાણેશાચાર્યના તપસ્વી સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલી છે, જ્યારે બીજી તેમના દબાયેલા માનવીય સ્વરૂપને બહાર લાવે છે.
અગ્રહારનું સામૂહિક પાત્ર
‘સંસ્કાર’માં અગ્રહાર માત્ર પૃષ્ઠભૂમિ નથી. આખો અગ્રહાર એક સામૂહિક પાત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે. તેની અંદર રહેલા બ્રાહ્મણો વ્યક્તિગત રીતે જુદા છે, પરંતુ તેમની સામૂહિક માનસિકતા પરંપરા, જાતિ, ધાર્મિક પવિત્રતા અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાથી બંધાયેલી છે.
અગ્રહારની વ્યવસ્થા વ્યક્તિને પોતાની રીતે વિચારવાની જગ્યા ઓછી આપે છે. અહીં સામાજિક સ્વીકૃતિ ખૂબ મહત્વની છે. કોણ શુદ્ધ છે, કોણ અશુદ્ધ છે, કોણ બ્રાહ્મણ છે, કોણ બહારનો છે અને કોણે કઈ વિધિ કરવી જોઈએ તે વ્યક્તિગત અંતરાત્મા કરતાં સામાજિક નિયમો નક્કી કરે છે. આ રીતે અગ્રહાર ભારતીય રૂઢિચુસ્ત સામાજિક વ્યવસ્થાનું સંકુચિત પરંતુ શક્તિશાળી રૂપક બની જાય છે.
જાતિ અને નૈતિકતાનો વિરોધાભાસ
નવલકથાની સૌથી તીક્ષ્ણ સામાજિક ટીકા જાતિવ્યવસ્થાને લઈને છે. નારણપ્પા જન્મથી બ્રાહ્મણ છે, પરંતુ તેના જીવનના આચરણો બ્રાહ્મણિક ધાર્મિકતાને સ્વીકારતા નથી. ચંદ્રી જાતિની દૃષ્ટિએ બ્રાહ્મણ સમાજની બહાર છે, છતાં તે માનવીય સંવેદનામાં આગળ આવે છે. આ વિરુદ્ધતા દર્શાવે છે કે જાતિ આધારિત પવિત્રતા અને માનવીય નૈતિકતા હંમેશાં એકબીજા સાથે સુસંગત નથી.
અનંતમૂર્તિ આ મુદ્દાને સૂત્રાત્મક રીતે રજૂ કરતા નથી. તેઓ પાત્રોની ક્રિયાઓ દ્વારા વાચકને નિર્ણય સુધી પહોંચાડે છે. આ સાહિત્યિક રીત નવલકથાને પ્રચારાત્મક બનતા બચાવે છે.
ધર્મ અને નૈતિકતાની વચ્ચેનું અંતર
‘સંસ્કાર’નો સૌથી ઊંડો પ્રશ્ન કદાચ આ છે કે ધાર્મિક રીતે યોગ્ય ગણાતું વર્તન નૈતિક રીતે પણ યોગ્ય હોય છે કે નહીં? પ્રાણેશાચાર્ય અને અગ્રહારના બ્રાહ્મણો આ પ્રશ્નનો અલગ અલગ રીતે સામનો કરે છે. તેઓ ધાર્મિક નિયમોની અંદર જવાબ શોધે છે, પરંતુ જીવનની પરિસ્થિતિ તેમને શાસ્ત્રની બહાર પણ વિચારવા મજબૂર કરે છે.
નારણપ્પાનો પ્રશ્ન આ માટે જ મહત્વપૂર્ણ બને છે. જો જન્મથી બ્રાહ્મણ હોવું પૂરતું હોય તો તેના આચરણનું શું? અને જો આચરણથી બ્રાહ્મણત્વ નક્કી થતું હોય તો તેને સત્તાવાર રીતે કોણ અને ક્યારે બ્રાહ્મણત્વમાંથી બહાર કરે? આ પ્રશ્નોનો સરળ જવાબ નથી. તેથી લેખક ધર્મને નષ્ટ કરતા નથી; તેઓ ધર્મની વ્યાખ્યા કરવાની માનવીય પ્રક્રિયાને પ્રશ્નમાં મૂકે છે.
કામ અને મોક્ષ : ભારતીય તત્ત્વચિંતનનો સંઘર્ષ
પ્રાણેશાચાર્ય અને નારણપ્પા વચ્ચેનો વિરોધ માત્ર બે વ્યક્તિઓનો વિરોધ નથી. એક રીતે તેઓ ભારતીય જીવનમાં રહેલા બે ધ્રુવોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પ્રાણેશાચાર્ય સંયમ, તપસ્યા અને મોક્ષ તરફ વળેલા છે, જ્યારે નારણપ્પા શરીર, ઇચ્છા અને ભોગ તરફ. પરંતુ ચંદ્રી સાથેના પ્રસંગ પછી આ બંને ધ્રુવો પ્રાણેશાચાર્યની અંદર જ એકબીજા સામે આવી જાય છે.
આથી નવલકથા કામને માત્ર પાપ અને મોક્ષને માત્ર પવિત્રતા તરીકે રજૂ કરતી નથી. ભારતીય પરંપરામાં કામ અને મોક્ષ બંને માનવીય જીવનના મહત્વપૂર્ણ પરિમાણો રહ્યા છે. અનંતમૂર્તિ આ દ્વંદ્વને આધુનિક માનસિક સંકટમાં ફેરવે છે. પ્રાણેશાચાર્યની મુશ્કેલી એ છે કે તેમણે પોતાના જીવનમાં એક ધ્રુવને સ્વીકારીને બીજા ધ્રુવને દબાવી દીધો હતો. હવે દબાયેલું જીવન તેમની સામે પાછું આવે છે.
પરંપરા અને આધુનિકતાનો સંબંધ
‘સંસ્કાર’ને માત્ર પરંપરાવિરોધી નવલકથા ગણવી યોગ્ય નથી. લેખક પરંપરાને નકારીને આધુનિક બનતા નથી. તેઓ ભારતીય પરંપરાની અંદર રહેલા વિરોધાભાસોને શોધે છે. નારણપ્પા પરંપરાને બહારથી પડકારે છે, જ્યારે પ્રાણેશાચાર્ય પરંપરાની અંદર રહીને તેની મર્યાદા અનુભવે છે.
આથી અહીં આધુનિકતા કોઈ પશ્ચિમી જીવનશૈલીનું અનુકરણ નથી. આધુનિકતા એટલે પોતાની પરંપરાને પ્રશ્ન કરવાની ક્ષમતા. પ્રાણેશાચાર્યની યાત્રા આ અર્થમાં આધુનિક છે. તેઓ ધીમે ધીમે સમજવા લાગે છે કે કોઈ પણ ઓળખને પ્રશ્ન વિના સ્વીકારવી શક્ય નથી.
પુટ્ટાનું પ્રતીકાત્મક સ્થાન
પુટ્ટા પ્રાણેશાચાર્યની યાત્રામાં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. તે શાસ્ત્રજ્ઞ નથી, પરંતુ જીવનને સહજ રીતે જીવે છે. તેની સાથે પ્રાણેશાચાર્ય અગ્રહારની બંધ દુનિયાથી બહાર નીકળે છે અને સામાન્ય જીવનની વિવિધતા અનુભવે છે. મેળો, રસ્તો, અજાણ્યા લોકો અને લોકજીવનની સહજતા તેમના માટે એક નવી દુનિયા ખોલે છે.
આ અનુભવ પ્રાણેશાચાર્યને શીખવે છે કે જીવન માત્ર શાસ્ત્રથી સમજાતું નથી. માણસને ક્યારેક જીવનને તેની અનિશ્ચિતતા, ગૂંચવણ અને સહજતામાં સ્વીકારવું પડે છે. ઉપલબ્ધ અભ્યાસમાં પુટ્ટાની સાથેની યાત્રાને પ્રાણેશાચાર્યના નવા સંસ્કારની પ્રક્રિયાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ ગણાવવામાં આવી છે.
વ્યંગાત્મકતા : નવલકથાની વિશિષ્ટ શક્તિ
અનંતમૂર્તિનું વ્યંગ સીધું હાસ્ય નથી. તે એવી પરિસ્થિતિ સર્જે છે જેમાં પાત્રો પોતે જ પોતાની માન્યતાઓની વિસંગતિ પ્રગટ કરે છે. બ્રાહ્મણો ધર્મ અને શુદ્ધતાની ચર્ચા કરે છે, પરંતુ નારણપ્પાની સંપત્તિ સામે તેમની ધાર્મિક નિષ્પક્ષતા નબળી પડે છે. તેઓ નારણપ્પાને અધર્મી કહે છે, પરંતુ પોતાની અંદરના લોભ અને ઈર્ષ્યાનો સામનો કરતા નથી.
આ વ્યંગ નારણપ્પા પર પણ લાગુ પડે છે. તે બ્રાહ્મણિક પાખંડનો વિરોધ કરે છે, પરંતુ પોતાની સ્વચ્છંદતાને નૈતિક મુક્તિ તરીકે રજૂ કરવાની મર્યાદા ધરાવે છે. એટલે લેખકનો દૃષ્ટિકોણ પક્ષપાતી નથી. તેઓ પરંપરાના પાખંડને પણ અને બળવાની અતિશયતાને પણ વિવેચનના ક્ષેત્રમાં રાખે છે.
કથારચનાની વિશિષ્ટતા
નવલકથાની રચના તેની વિચારધારાને અનુરૂપ છે. કથા કોઈ સીધી રેખામાં માત્ર ઘટના પરથી ઘટના તરફ આગળ વધતી નથી. નારણપ્પાના મૃત્યુથી શરૂ થયેલો બાહ્ય પ્રશ્ન પ્રાણેશાચાર્યના આંતરિક સંઘર્ષમાં પરિવર્તિત થાય છે. એટલે બાહ્ય કથાનક કરતાં આંતરિક કથાનક વધારે મહત્વનો બને છે.
આ રચનાત્મક પદ્ધતિને કારણે નવલકથાનો અંત પણ નિશ્ચિત નિર્ણય આપતો નથી. પ્રાણેશાચાર્યનો જૂનો વિશ્વ તૂટી ગયો છે, પરંતુ નવું વિશ્વ હજી સંપૂર્ણપણે રચાયું નથી. ઉપલબ્ધ અભ્યાસમાં પણ આ પરિવર્તનને એક પ્રકારની સંસ્કારવિધિ જેવી પ્રક્રિયા તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં જૂની ઓળખથી વિયોગ પછી નવી ઓળખની સીમા સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયા છે, પરંતુ સંપૂર્ણ પુનઃસ્થાપન થતું નથી.
અંતનું કલાત્મક મહત્ત્વ
નવલકથાનો ખુલ્લો અંત તેની કલાત્મક સફળતા છે. પ્રાણેશાચાર્ય હવે પહેલાં જેવા નથી. પરંતુ તેઓ આગળ શું કરશે, અગ્રહારમાં પાછા જશે કે નહીં, પોતાની નવી ઓળખને કેવી રીતે સ્વીકારશે, તેનો ચોક્કસ જવાબ આપવામાં આવતો નથી.
આ અધૂરાપણું વાસ્તવમાં આધુનિક જીવનની અનિશ્ચિતતાનું પ્રતિબિંબ છે. જીવનમાં દરેક સંકટનો અંત કોઈ એક નૈતિક સૂત્રમાં થતો નથી. કેટલીક વાર માણસ જૂની માન્યતાઓ ગુમાવે છે, પરંતુ નવી માન્યતાઓ તરત પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. પ્રાણેશાચાર્યની આ મધ્યવર્તી સ્થિતિ જ નવલકથાના અંતને ઊંડો અર્થ આપે છે.
ભાષા, શૈલી અને અભિવ્યક્તિ
નવલકથાની શૈલીમાં ધાર્મિકતા, લોકજીવન, પુરાણકથા, વ્યંગ અને માનસિક વિશ્લેષણનું સુંદર સંમિશ્રણ છે. લેખક તત્ત્વજ્ઞાનિક પ્રશ્નોને શુષ્ક ચર્ચામાં ફેરવતા નથી. ભૂખ, શરીર, દેહ, મૃત્યુ, સંપત્તિ, જાતિ અને સામાજિક સંબંધો જેવી સ્પર્શણીય બાબતો દ્વારા તેઓ વિચાર રજૂ કરે છે. પરિણામે નવલકથામાં વિચાર અને કથા અલગ અલગ રહેતા નથી.
પુરાણકથાઓનો ઉપયોગ પણ માત્ર અલંકારરૂપ નથી. નારણપ્પા અને પ્રાણેશાચાર્યની ચર્ચામાં પુરાણો ભારતીય પરંપરાના વૈકલ્પિક અર્થો ખોલે છે. આથી પ્રાચીન સંસ્કૃતિ અને આધુનિક પ્રશ્ન વચ્ચે સતત સંવાદ સર્જાય છે. ઉપલબ્ધ અભ્યાસસામગ્રીમાં પણ નવલકથાના પુરાણપ્રયોગને તેના ધાર્મિક અને આધુનિક બંને સ્વરૂપ સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.
શીર્ષકની યથાર્થતા
‘સંસ્કાર’ નામ નવલકથાને અત્યંત યોગ્ય રીતે વ્યક્ત કરે છે. પ્રથમ સ્તરે તે નારણપ્પાના અંતિમ સંસ્કાર તરફ સંકેત કરે છે. બીજા સ્તરે તે પ્રાણેશાચાર્યના જીવનના સંસ્કાર તરફ દોરી જાય છે. ત્રીજા સ્તરે આખા બ્રાહ્મણ સમાજના સામાજિક સંસ્કારોની પરીક્ષા થાય છે. અને સૌથી ઊંડા સ્તરે તે વાચકને પૂછે છે કે માનવીનું સાચું સંસ્કારિત સ્વરૂપ શું છે.
અંતિમ સંસ્કાર માટે યોગ્ય બ્રાહ્મણ શોધવાની સમસ્યા આખરે સાચા સંસ્કારિત માણસને શોધવાની સમસ્યા બની જાય છે. આ રીતે શીર્ષક કથાની એક ઘટના નહીં પરંતુ આખી નવલકથાના વિચારને સમાવી લે છે.
સાહિત્યિક મર્યાદા અને શક્તિ
વિવેચનાત્મક રીતે જોવામાં આવે તો નવલકથાની સૌથી મોટી શક્તિ તેની જટિલતા છે. તેમાં કોઈ પાત્ર સંપૂર્ણ રીતે નિર્દોષ કે સંપૂર્ણ રીતે દોષી નથી. લેખક વાચકને નારણપ્પા કે પ્રાણેશાચાર્યમાંથી કોઈ એકની બાજુ લેવા મજબૂર કરતા નથી. દરેક પાત્ર પોતાની અંદર વિરોધાભાસ ધરાવે છે.
કેટલાક વાચકોને નવલકથાનો ધીમો આંતરિક વિકાસ અથવા તેની ખુલ્લી સમાપ્તિ અનિશ્ચિત લાગી શકે, પરંતુ આ જ બાબતો તેની આધુનિક કથારચનાનો ભાગ છે. લેખકનો હેતુ કોઈ સામાજિક સુધારણાનો સીધો કાર્યક્રમ આપવાનો નથી; તેમનો હેતુ માણસને પોતાની નૈતિક અને સામાજિક ઓળખ વિશે વિચારવા મજબૂર કરવાનો છે.
નિષ્કર્ષ
યુ. આર. અનંતમૂર્તિની ‘સંસ્કાર’ નું સાચું વિવેચનાત્મક મૂલ્ય તેના કથાવિષય કરતાં તેના પ્રશ્નોમાં રહેલું છે. નારણપ્પાના મૃત્યુ અને અંતિમ સંસ્કારથી શરૂ થતી ઘટના ધીમે ધીમે ભારતીય સમાજની આંતરિક રચનાનું વિશ્લેષણ બની જાય છે. પ્રાણેશાચાર્યની તપસ્યા તેની મર્યાદા સુધી પહોંચે છે, નારણપ્પાનો બળવો તેની અતિશયતા સાથે સામે આવે છે, ચંદ્રી માનવતાનું વૈકલ્પિક નૈતિક માપદંડ રજૂ કરે છે અને અગ્રહારની સામૂહિક વ્યવસ્થા પોતાની અંદરની વિસંગતિઓ સાથે ખુલ્લી પડે છે.
આ નવલકથામાં ધર્મ સામે અધર્મ કરતાં વધારે મહત્વનું ધર્મની અંદર રહેલું માનવીય પ્રશ્નચિહ્ન છે; પરંપરા સામે આધુનિકતા કરતાં વધારે મહત્વનું પરંપરાને પ્રશ્ન કરવાની ચેતના છે; અને પાપ સામે પુણ્ય કરતાં વધારે મહત્વનું માણસ પોતાને કેવી રીતે ઓળખે છે તે છે. આ જ કારણસર ‘સંસ્કાર’ માત્ર એક બ્રાહ્મણ અગ્રહારની કથા નથી રહેતી. તે ભારતીય સમાજમાં વ્યક્તિ અને પરંપરા વચ્ચેના સંબંધનું, ધાર્મિક ઓળખ અને માનવીય નૈતિકતા વચ્ચેના અંતરનું અને દબાયેલી માનવીય ચેતનાના જાગરણનું ગહન સાહિત્યિક દસ્તાવેજ બની જાય છે.
અંતે ‘સંસ્કાર’ આપણને કોઈ અંતિમ જવાબ આપતી નથી; તે આપણને વધુ મૂળભૂત પ્રશ્ન સાથે છોડી જાય છે: મૃત માણસનો સંસ્કાર કરવો સરળ છે, પરંતુ જીવતા માણસની અંદર રહેલા જૂના સંસ્કારોનો સંસ્કાર કરવો કેટલો મુશ્કેલ છે? પ્રાણેશાચાર્યની અધૂરી યાત્રા આ પ્રશ્નનો જ કલાત્મક જવાબ છે. અને આ જ અધૂરાપણું ‘સંસ્કાર’ને આધુનિક ભારતીય સાહિત્યની એક ગહન, વિચારપ્રેરક, વ્યંગાત્મક અને માનવતાવાદી નવલકથા બનાવે છે.
