‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’માં ભારતીયતા
પ્રસ્તાવના
મહાકવિ કાલિદાસનું ‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’ સંસ્કૃત સાહિત્યની એવી અદ્વિતીય કૃતિ છે જેમાં પ્રેમકથાની સાથે ભારતીય જીવનદર્શન, સંસ્કાર, પ્રકૃતિચેતના, કુટુંબભાવના, રાજધર્મ, ઋષિપરંપરા, નારીજીવન, તપ, કરુણા અને માનવીય સંબંધોની ઊંડી સમજ એકસાથે પ્રગટ થાય છે. આપેલી સામગ્રીમાં પણ આ કૃતિને કાલિદાસના અનુપમ સર્જન તરીકે રજૂ કરીને તેના સાત અંક, કથાવસ્તુ, પાત્રાલેખન, રસનિષ્પત્તિ, સંવાદ, પ્રકૃતિનિરૂપણ અને ભારતીય જીવનદર્શનને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’ની ભારતીયતા માત્ર એટલા માટે નથી કે તેમાં રાજા, ઋષિ, આશ્રમ અને સંસ્કૃત પરંપરાનું નિરૂપણ થયું છે. તેની સાચી ભારતીયતા તો એમાં છે કે આખું નાટક જીવનને સંબંધોના પરસ્પર જોડાણ તરીકે જુએ છે. માણસ પ્રકૃતિથી અલગ નથી, પ્રેમ કર્તવ્યથી અલગ નથી, કુટુંબ વ્યક્તિથી અલગ નથી અને આધ્યાત્મિકતા સંસારથી વિરુદ્ધ નથી. કાલિદાસે ભારતીય સંસ્કૃતિને કોઈ સૂકા સિદ્ધાંત તરીકે રજૂ કરી નથી, પરંતુ શકુંતલાના જીવન, કણ્વના પિતૃસ્નેહ, દુષ્યંતના પ્રેમ અને પસ્તાવા, આશ્રમની પ્રકૃતિ અને અંતિમ પુનર્મિલન દ્વારા તેને જીવંત બનાવી છે. તેથી કહી શકાય કે “કાલિદાસની ભારતીયતા પરંપરાના બાહ્ય ચિહ્નોમાં નહીં, પરંતુ માનવીય સંબંધોને પવિત્ર માનતી તેની આંતરિક જીવનદૃષ્ટિમાં વસે છે.”
કણ્વાશ્રમ ભારતીય સંસ્કૃતિનું જીવંત સ્વરૂપ
‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’માં ભારતીયતાનું પ્રથમ અને સૌથી પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ કણ્વના તપોવનમાં જોવા મળે છે. પ્રથમ અંકમાં રાજા દુષ્યંત મૃગયામાં નીકળીને કણ્વના આશ્રમ સુધી પહોંચે છે. આશ્રમમાં પ્રવેશતાં જ રાજાના જીવનથી સંપૂર્ણપણે અલગ એવું વાતાવરણ તેની સામે ખુલ્લું પડે છે. અહીં રાજસત્તાનો વૈભવ નથી, પરંતુ તપસ્યાની શાંતિ છે; શિકારની ઉગ્રતા નથી, પરંતુ જીવમાત્ર પ્રત્યેની કરુણા છે; ભૌતિક સુખસગવડ નથી, પરંતુ સાદગી અને સંયમ છે. શકુંતલા પોતાની સખીઓ અનુસૂયા અને પ્રિયંવદા સાથે વૃક્ષોને પાણી પાતી જોવા મળે છે અને દુષ્યંત તેને પ્રથમ વખત ત્યાં જ જુએ છે. આ આશ્રમ માત્ર કથાનું સ્થળ નથી, પરંતુ શકુંતલાના સમગ્ર વ્યક્તિત્વને ઘડનારું સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ છે. આપેલી સામગ્રીમાં પણ પ્રથમ અંકના પ્રસંગોમાં કણ્વાશ્રમ, શકુંતલાનું આશ્રમજીવન અને દુષ્યંત સાથેની તેની પ્રથમ મુલાકાતનું વિશેષ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
કણ્વાશ્રમની વિશેષતા એ છે કે અહીં સંસ્કાર શીખવવામાં કરતાં જીવવામાં વધારે આવે છે. શકુંતલા વૃક્ષોને પાણી આપે છે, લતાઓની સંભાળ રાખે છે અને આશ્રમના પ્રાણીઓ પ્રત્યે મમતા રાખે છે. આ ક્રિયાઓ તેના માટે ફરજ તરીકે ભારરૂપ નથી, પરંતુ તેના સ્વભાવનો સહજ ભાગ છે. તેથી તેની અંદર રહેલી કોમળતા અને કરુણા કોઈ કૃત્રિમ આદર્શવાદનું પરિણામ નથી, પરંતુ આશ્રમસંસ્કારનું સ્વાભાવિક પરિણામ છે. ભારતીય સંસ્કૃતિની આ વિશેષતા અત્યંત નોંધપાત્ર છે કે શિક્ષણનો અર્થ માત્ર જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવો નહીં, પરંતુ જીવન પ્રત્યે યોગ્ય દૃષ્ટિ વિકસાવવી છે. શકુંતલાના વર્તનમાં આ શિક્ષણનું જીવંત સ્વરૂપ જોવા મળે છે. “કણ્વાશ્રમમાં પ્રકૃતિ પાઠ્યપુસ્તક નથી અને સંસ્કાર ઉપદેશ નથી; બંને શકુંતલાના દૈનિક જીવન બની ગયા છે.”
પ્રકૃતિ સાથેનું આત્મીય તાદાત્મ્ય
કાલિદાસની ભારતીયતાનું સૌથી સુંદર અને વિશિષ્ટ તત્ત્વ તેમની પ્રકૃતિચેતના છે. આપેલી સામગ્રીમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે ‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’નું પ્રકૃતિનિરૂપણ સર્વશ્રેષ્ઠ છે અને કાલિદાસે પ્રકૃતિમાં માનવભાવ તથા માનવસંવેદનાઓને પ્રગટ કરી છે. શકુંતલા સાથે પ્રકૃતિનું આ જોડાણ માત્ર અલંકારિક નથી. તે તેના જીવનનો અંગ બની જાય છે. શકુંતલા વૃક્ષોને પાણી આપે છે, લતાઓને પ્રેમથી સંભાળે છે અને હરણો સાથે મમતાનો સંબંધ ધરાવે છે. તેથી જ્યારે તે આશ્રમ છોડે છે ત્યારે તેનો વિયોગ માત્ર કણ્વ અને સખીઓથી થતો નથી; આખું તપોવન જાણે તેની વિદાય અનુભવે છે. કણ્વની વિદાયવાણીમાં આ ભાવનાને અત્યંત કાવ્યાત્મક સ્વરૂપ મળે છે. નાટકમાં આવતી પંક્તિ “पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या...” શકુંતલાની પ્રકૃતિપ્રેમી વૃત્તિનું જીવંત દસ્તાવેજ છે. તે પોતે પાણી પીતા પહેલાં વૃક્ષોને પાણી આપવાનું વિચારે છે, લતાઓને પોતાના આભૂષણ કરતાં પણ વધારે સ્નેહ કરે છે અને આશ્રમના જીવનને પોતાના જીવનથી અલગ માનતી નથી.
આ પ્રકૃતિદૃષ્ટિમાં ભારતીયતાનું અત્યંત ઊંડું તત્ત્વ રહેલું છે. અહીં વૃક્ષ માત્ર વૃક્ષ નથી, હરણ માત્ર પ્રાણી નથી અને વન માત્ર ભૂગોળ નથી. પ્રકૃતિ માનવજીવનની સહભાગી છે. “શકુંતલા માટે તપોવનમાં વૃક્ષો ઉગતા નથી, સંબંધો ઉગે છે; હરણો ફરતા નથી, બાળપણની યાદો ફરતી રહે છે.” આ દૃષ્ટિ ભારતીય સહઅસ્તિત્વની ભાવનાને વ્યક્ત કરે છે. કાલિદાસની પ્રકૃતિમાં માનવ અને પર્યાવરણ વચ્ચે કોઈ કઠોર ભેદરેખા નથી. માનવનું સુખ પ્રકૃતિના સુખથી અલગ નથી અને માનવનું દુઃખ પણ પ્રકૃતિમાં પ્રતિધ્વનિત થાય છે. આ કારણે કાલિદાસનું પ્રકૃતિનિરૂપણ માત્ર કાવ્યસૌંદર્ય નથી, પરંતુ ભારતીય જીવનદર્શનનું અભિન્ન અંગ છે.
જીવદયા અને અહિંસાની ભાવના
દુષ્યંત મૃગયામાંથી કણ્વાશ્રમ તરફ આવે છે. શરૂઆતમાં તે શિકારી રાજા છે, પરંતુ તપોવનની મર્યાદામાં પ્રવેશતાં તેની વર્તણૂકમાં પરિવર્તન આવે છે. આશ્રમમાં રહેલા પ્રાણીઓ ઋષિઓના જીવનનો ભાગ છે અને તેમનું રક્ષણ કરવું જરૂરી બને છે. આ પ્રસંગ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં રહેલી જીવદયા અને અહિંસાની ભાવના તરફ સંકેત કરે છે. રાજા પાસે શસ્ત્ર છે, સત્તા છે અને શિકાર કરવાની શક્તિ છે, પરંતુ આશ્રમની પવિત્રતા સામે તેની શક્તિ સંયમિત થાય છે. આમાંથી એક ઊંડો નૈતિક સંદેશ મળે છે કે શક્તિનું સાચું સૌંદર્ય તેનો અનિયંત્રિત ઉપયોગ કરવામાં નથી, પરંતુ યોગ્ય સમયે તેને નિયંત્રિત કરવામાં છે.
શકુંતલાના પાત્રમાં પણ જીવદયા અત્યંત સહજ રીતે પ્રગટ થાય છે. હરણો પ્રત્યેની તેની મમતા તેની આંતરિક સંવેદનશીલતાનું પ્રમાણ છે. તેથી તેની સુંદરતા માત્ર શારીરિક નથી. તેની કરુણા તેના સૌંદર્યને નૈતિક ઊંચાઈ આપે છે. “કાલિદાસની શકુંતલામાં આંખોને દેખાતું રૂપ અને હૃદયને અનુભવાતી કરુણા એકબીજાથી અલગ નથી.”
ભારતીય કુટુંબભાવના અને કણ્વનું પિતૃત્વ
કણ્વનું પાત્ર ભારતીય કુટુંબવ્યવસ્થાના અત્યંત ઉન્નત સ્વરૂપને રજૂ કરે છે. શકુંતલા તેમની જૈવિક પુત્રી નથી, છતાં તેઓ તેને પોતાના સંતાનની જેમ ઉછેરે છે. અહીં પિતૃત્વ રક્તસંબંધથી નહીં, પરંતુ સ્નેહ, સંસ્કાર, જવાબદારી અને રક્ષણથી નિર્ધારિત થાય છે. કણ્વ શકુંતલાને માત્ર ઉછેરતા નથી, પરંતુ તેના જીવનને સંસ્કાર આપે છે. તેથી જ્યારે શકુંતલા પતિગૃહ જવા તૈયાર થાય છે ત્યારે કણ્વનું હૃદય પિતાના સ્નેહ અને વિયોગથી ભરાઈ જાય છે.
શકુંતલાની વિદાયનો પ્રસંગ સમગ્ર નાટકના સૌથી કરુણ અને ભારતીય ભાવનાથી ભરપૂર પ્રસંગોમાંનો એક છે. કણ્વ જાણે છે કે પુત્રી હવે તેના પોતાના ઘરમાં રહેવાની નથી, છતાં તેઓ પોતાના સ્નેહને સ્વાર્થમાં પરિવર્તિત કરતા નથી. તેઓ તેને રોકતા નથી, પરંતુ આશીર્વાદ આપે છે. આ ભારતીય પિતૃત્વની ઊંચી સમજ છે. પિતાનો સાચો અધિકાર સંતાનને બાંધી રાખવામાં નહીં, પરંતુ તેને જીવન માટે તૈયાર કરવામાં છે. “કણ્વનું પિતૃત્વ શકુંતલાને પોતાની પાસે રાખવામાં નહીં, પરંતુ પોતાના સંસ્કારોથી તેને એટલી સમૃદ્ધ બનાવવામાં છે કે તે નવા જીવનમાં પણ પોતાની આંતરિક ઓળખ જાળવી શકે.”
આ રીતે કણ્વનો સ્નેહ વ્યક્તિગત લાગણીને પાર કરીને ભારતીય કુટુંબસંસ્કૃતિનું આદર્શ સ્વરૂપ બની જાય છે. તેમની વિદાયમાં એક પિતાનું દુઃખ છે, પરંતુ તે દુઃખની પાછળ પુત્રીના કલ્યાણની નિઃસ્વાર્થ ભાવના છે.
શકુંતલા અને ભારતીય નારીત્વ
શકુંતલા ભારતીય નારીત્વનું એક સુંદર, સંવેદનશીલ અને બહુસ્તરીય સ્વરૂપ છે. આપેલી સામગ્રીમાં તેને જીવંત અને હૃદયંગમ પાત્ર તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. તે ધીરોદાત્ત દુષ્યંતને ભમરવૃત્તિમાંથી પસ્તાવાવાળી પવિત્ર વ્યક્તિ તરફ લઈ જનારું પાત્ર બને છે અને તેના વ્યક્તિત્વમાં લાવણ્ય સાથે આંતરિક સૌંદર્ય પણ રહેલું છે. શકુંતલા માત્ર રૂપવતી નથી. તે સંસ્કારી છે, પ્રકૃતિપ્રેમી છે, સખીઓ પ્રત્યે આત્મીય છે, કણ્વ પ્રત્યે આદર ધરાવે છે અને દુષ્યંત પ્રત્યે ઊંડો પ્રેમ અનુભવે છે. તેની અંદર લજ્જા છે, પરંતુ લાગણીની નિષ્ઠા પણ છે. તે પ્રેમ કરે છે, પીડા સહે છે અને અંતે જીવનની વધુ પરિપક્વ અવસ્થામાં પહોંચે છે.
શકુંતલાનું પાત્ર સ્થિર નથી. શરૂઆતમાં તે આશ્રમની નિર્દોષ યુવતી છે, પછી પ્રેમિકા બને છે, ત્યારબાદ પત્ની બને છે અને અંતે માતૃત્વના ગૌરવ સુધી પહોંચે છે. આ વિકાસ ભારતીય નારીજીવનની વિવિધ ભૂમિકાઓને એક જ પાત્રમાં સંકલિત કરે છે. તેની શક્તિ બાહ્ય વિદ્રોહમાં નહીં, પરંતુ આંતરિક સહનશક્તિ અને સંબંધપ્રત્યેની નિષ્ઠામાં પ્રગટ થાય છે. “શકુંતલાનું સૌંદર્ય તેના રૂપથી શરૂ થાય છે, પરંતુ તેની મહત્તા તેના સ્વભાવમાં પૂર્ણ થાય છે.”
પ્રેમ અને ભારતીય સંસ્કાર
દુષ્યંત અને શકુંતલાનો પ્રેમ નાટકનો મુખ્ય ભાવપ્રવાહ છે. પરંતુ આ પ્રેમ માત્ર શારીરિક આકર્ષણ કે ક્ષણિક મોહ નથી. પ્રથમ અંકમાં દુષ્યંત શકુંતલાને જુએ છે અને તેના સૌંદર્યથી આકર્ષાય છે. ધીમે ધીમે આ આકર્ષણ પ્રેમમાં પરિવર્તિત થાય છે. ત્રીજા અંકમાં શકુંતલાનો પ્રેમ અત્યંત તીવ્ર બને છે અને તે પોતાની સખીઓ સમક્ષ સ્વીકારે છે કે રાજા વિના તેનું જીવન શક્ય નથી. ત્યારબાદ ગાંધર્વવિધિથી બંનેનું મિલન થાય છે. આપેલી સામગ્રીમાં ત્રીજા અંકના સંદર્ભે સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે શકુંતલાનો દુષ્યંત પ્રત્યેનો પ્રેમ અત્યંત તીવ્ર બને છે અને બંને ગાંધર્વ લગ્નથી જોડાય છે.
આ પ્રેમની વિશેષતા એ છે કે તેમાં વ્યક્તિગત લાગણી સાથે સંબંધની પવિત્રતા પણ છે. ભારતીય જીવનદૃષ્ટિમાં પ્રેમને જીવનથી અલગ કોઈ ક્ષણિક અનુભવ માનવામાં આવતો નથી. પ્રેમ જ્યારે સંબંધમાં રૂપાંતરિત થાય છે ત્યારે તેની સાથે જવાબદારી પણ આવે છે. “ભારતીય દૃષ્ટિએ પ્રેમનું સૌંદર્ય તેની શરૂઆતમાં છે, પરંતુ તેની પવિત્રતા જવાબદારી સ્વીકારવામાં છે.” આ કારણે દુષ્યંત અને શકુંતલાનો સંબંધ માત્ર પ્રણયપ્રસંગ નહીં, પરંતુ જીવનસંબંધ બને છે.
ગાંધર્વવિવાહ અને વ્યક્તિગત સંમતિ
દુષ્યંત અને શકુંતલાનો ગાંધર્વવિવાહ ભારતીય લગ્નપરંપરાના એક મહત્વપૂર્ણ પાસાને ઉજાગર કરે છે. બંને પરસ્પર પ્રેમ અને સંમતિથી જોડાય છે. આથી કાલિદાસ પ્રેમને માત્ર સામાજિક બંધનના બહારની અયોગ્ય ઘટના તરીકે રજૂ કરતા નથી. વ્યક્તિગત લાગણીને સ્થાન આપવામાં આવે છે. તેમ છતાં આ પ્રેમ પછી જીવનની જવાબદારીથી મુક્તિ મળતી નથી. આ સંદર્ભે નાટક પ્રેમ અને સંસ્કાર વચ્ચે સમન્વય સ્થાપે છે.
અહીં કાલિદાસની દૃષ્ટિ અત્યંત સંતુલિત છે. તેઓ પ્રેમને દબાવતા નથી અને પ્રેમને સ્વચ્છંદતામાં પણ ફેરવતા નથી. પ્રેમને જીવનના એક પવિત્ર સંબંધ તરીકે રજૂ કરીને તેની સાથે કર્તવ્યનું તત્ત્વ જોડે છે. આ ભારતીય જીવનદર્શનની સમન્વયશીલતા છે.
દુર્વાસાનો શાપ અને કર્તવ્યચેતના
દુર્વાસાનો પ્રસંગ ભારતીય જીવનવ્યવસ્થામાં રહેલા અતિથિસત્કાર અને કર્તવ્યભાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. શકુંતલા દુષ્યંતના પ્રેમમાં એટલી તલ્લીન છે કે આશ્રમમાં આવેલા દુર્વાસા ઋષિનું યોગ્ય સ્વાગત કરી શકતી નથી. તેના પરિણામે શાપ મળે છે. આપેલી સામગ્રીમાં આ પ્રસંગનું વિગતવાર વર્ણન છે કે દુર્વાસાના આગમન સમયે શકુંતલા પોતાના પ્રેમમાં એટલી તન્મય હતી કે તે ઋષિનું સ્વાગત કરી શકી નહીં અને તેના પરિણામે શાપ આવ્યો. પછી સખીઓની વિનંતીથી શાપમાં રાહતરૂપે અભિજ્ઞાનની વ્યવસ્થા થાય છે.
આ પ્રસંગને માત્ર ચમત્કારિક દૈવી ઘટના માનવી પૂરતું નથી. તેની પાછળ એક માનવીય અને સાંસ્કૃતિક સંકેત રહેલો છે. માણસ પ્રેમમાં હોય ત્યારે પણ બહારના વિશ્વ પ્રત્યેની પોતાની જવાબદારી સંપૂર્ણપણે ભૂલી શકતો નથી. શકુંતલાની ભૂલ ઇરાદાપૂર્વકની નથી, પરંતુ પ્રેમની તીવ્રતામાં કર્તવ્યભાન ક્ષણિક રીતે ઢંકાઈ જાય છે. “પ્રેમમાં તન્મય થવું માનવીય છે, પરંતુ ભારતીય સંસ્કાર માણસને યાદ અપાવે છે કે પોતાના ભાવથી બહાર પણ એક કર્તવ્યમય જગત અસ્તિત્વ ધરાવે છે.”
દુષ્યંત અને રાજધર્મ
દુષ્યંતનું પાત્ર પ્રેમી અને રાજા બંને સ્વરૂપોને એકસાથે રજૂ કરે છે. પ્રથમ અંકમાં તે મૃગયામાં નીકળેલો રાજા છે, પરંતુ કણ્વાશ્રમમાં પ્રવેશતાં તેની અંદરનો સંવેદનશીલ માણસ પ્રગટ થાય છે. તે શકુંતલાથી પ્રેમ કરે છે, પરંતુ તેનું જીવન માત્ર વ્યક્તિગત પ્રેમ સુધી સીમિત નથી. રાજા તરીકે તેની ઉપર રાજ્ય અને પ્રજાની જવાબદારી છે. આ દ્વિધા તેના પાત્રને વધુ માનવીય બનાવે છે.
આપેલી સામગ્રીમાં દુષ્યંતને ધીરોદાત્ત નાયક તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો છે અને સાથે તેની માનવીય નબળાઈઓનું પણ નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને તેની અંદર રહેલી ભમરવૃત્તિ પછી પસ્તાવો અને પરિવર્તન આવે છે. તેથી દુષ્યંતની મહાનતા તેની ભૂલરહિતતામાં નથી, પરંતુ ભૂલ પછી આત્મજાગૃતિ પ્રાપ્ત કરવામાં છે. “દુષ્યંતને રાજા બનાવે છે તેની સત્તા, પરંતુ તેને મહાન બનાવે છે પોતાની ભૂલ સામે જાગતું તેનું અંતરાત્મા.”
અભિજ્ઞાન અને ભારતીય સ્મૃતિચેતના
નાટકના શીર્ષકમાં જ તેની મુખ્ય નાટ્યયુક્તિ સમાયેલી છે. અભિજ્ઞાન એટલે ઓળખ અથવા સ્મૃતિ દ્વારા સત્યને ફરી ઓળખવું. દુષ્યંતને શકુંતલાની સ્મૃતિ વીંટી દ્વારા પાછી મળે છે. ચોથા અંકમાં શકુંતલાને દુષ્યંત પાસે મોકલવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ પાંચમા અંકમાં માછીમારના હાથમાં મળેલી વીંટી રાજા સુધી પહોંચે છે. વીંટી જોઈને દુષ્યંતને ભૂતકાળનું સ્મરણ થાય છે અને તે પસ્તાવાથી વ્યથિત બને છે. છઠ્ઠા અંકમાં આ પસ્તાવો વધુ ગાઢ બને છે અને સાતમા અંકમાં અંતે શકુંતલા સાથે તેનું પુનર્મિલન થાય છે. આપેલી સામગ્રીમાં આ સમગ્ર કથાવિકાસ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
વીંટી માત્ર કથાવસ્તુ આગળ ધપાવતું સાધન નથી. તે સ્મૃતિનું પ્રતીક છે. માણસ ઘણી વાર સત્યને ભૂલી જાય છે, પરંતુ સત્ય અસ્તિત્વમાંથી નષ્ટ થતું નથી. યોગ્ય ક્ષણે તે ફરી સામે આવે છે. “વીંટી હાથમાં પાછી આવે છે ત્યારે માત્ર શકુંતલાની સ્મૃતિ પરત આવતી નથી; દુષ્યંતના અંતરમાં દબાયેલું સત્ય પણ જાગે છે.” આ અભિજ્ઞાન કથાને વ્યક્તિગત પ્રેમથી ઉપર લઈ જઈને નૈતિક આત્મજાગૃતિના સ્તરે પહોંચાડે છે.
દૈવ, કર્મ અને પુરુષાર્થ
નાટકમાં શાપ, સ્મૃતિભ્રંશ, વીંટીનું ખોવાઈ જવું અને અંતે પુનર્મિલન જેવા પ્રસંગો દૈવ અને કર્મના તત્ત્વને મજબૂત બનાવે છે. પરંતુ કાલિદાસનું જીવનદર્શન માત્ર ભાગ્યવાદી નથી. શકુંતલાની ભૂલથી શાપ સર્જાય છે, દુષ્યંતના જીવનમાં તેના પરિણામો આવે છે અને પછી અભિજ્ઞાન દ્વારા સત્ય સામે આવે છે. એટલે દૈવ પરિસ્થિતિ ઊભી કરે છે, પરંતુ માનવીય અનુભવ અને પ્રયત્ન જીવનને આગળ લઈ જાય છે.
આ ભારતીય વિચારસરણીમાં કર્મ અને પુરુષાર્થ બંનેનું સ્થાન છે. માનવી પોતાના કર્મના પરિણામોથી સંપૂર્ણપણે છૂટો નથી, પરંતુ પરિણામ સામેની તેની પ્રતિક્રિયા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. દુષ્યંત વીંટી મળ્યા પછી માત્ર ભાગ્યને દોષ આપતો નથી. તે પસ્તાવો અનુભવે છે અને અંતે પુનર્મિલન તરફ આગળ વધે છે. “દૈવ કથાના માર્ગમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે, પરંતુ કાલિદાસના વિશ્વમાં આત્મજાગૃતિ અને પુરુષાર્થ અંતે જીવનને ફરી પૂર્ણતા તરફ લઈ જાય છે.”
ભારતીય જીવનદર્શન અને પ્રેમનું પરિપક્વ સ્વરૂપ
નાટકના પ્રથમ ભાગમાં પ્રેમ આકર્ષણ અને તન્મયતાના સ્વરૂપમાં દેખાય છે, જ્યારે અંતિમ ભાગમાં એ જ પ્રેમ પીડા, પસ્તાવો, આત્મજાગૃતિ અને પરિપક્વતામાં રૂપાંતરિત થાય છે. આપેલી સામગ્રીમાં પણ ‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’ના જીવદર્શન હેઠળ પ્રેમ અને વ્યક્તિત્વ, પ્રેમ અને કર્તવ્ય, માનવજીવનની સફળતા અને માનવના આંતરિક સૌંદર્ય જેવા પાસાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આથી કાલિદાસનો પ્રેમ માત્ર યુવાન હૃદયોની રોમાંચક લાગણી નથી. તે મનુષ્યને અંદરથી બદલવાની શક્તિ ધરાવે છે.
શકુંતલાના પ્રેમમાં નિર્દોષતા છે, પરંતુ વિયોગ પછી તેની અંદર પરિપક્વતા આવે છે. દુષ્યંતના પ્રેમમાં શરૂઆતમાં આકર્ષણ છે, પરંતુ અભિજ્ઞાન પછી તેમાં પસ્તાવો અને જવાબદારી આવે છે. આ પરિવર્તન દર્શાવે છે કે સાચો પ્રેમ મનુષ્યને માત્ર સુખ આપતો નથી; તે તેને પોતાની અંદર જોવાનું પણ શીખવે છે.
તપ અને સંસારનો સમન્વય
‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’માં તપોવન અને રાજદરબાર બે જુદા જીવનવિશ્વો છે, પરંતુ કાલિદાસ તેમને વિરોધી બનાવતા નથી. તપોવનમાં જ્ઞાન, સંયમ, પ્રકૃતિ અને આધ્યાત્મિકતા છે, જ્યારે રાજદરબારમાં સત્તા, જવાબદારી અને સામાજિક વ્યવસ્થા છે. શકુંતલા આ બંને વિશ્વો વચ્ચેની કડી બને છે. તે આશ્રમસંસ્કાર લઈને રાજજીવન તરફ જાય છે અને તેના માધ્યમથી બંને જીવનવિશ્વો એકબીજાના સંપર્કમાં આવે છે.
આ ભારતીય સંસ્કૃતિની સમન્વયશીલતા દર્શાવે છે. ભારતીય જીવનદૃષ્ટિમાં ત્યાગ અને સંસાર એકબીજાના શત્રુ નથી. તપસ્યા જીવનથી ભાગવાનું સાધન નથી અને સંસાર આધ્યાત્મિક મૂલ્યોથી વિમુખ થવાનું નામ નથી. બંનેના યોગ્ય સમન્વયમાં જીવનની પૂર્ણતા છે. “કાલિદાસના વિશ્વમાં આશ્રમ સંસારથી ભાગવાનું સ્થાન નથી અને રાજમહેલ સંસ્કારથી વિમુખ થવાનું સ્થાન નથી; બંને જીવનના જુદા પરંતુ પરસ્પરપૂર્ણ આયામ છે.”
ભારતીય રસદૃષ્ટિ અને ભાવસંસ્કૃતિ
આ નાટકની ભારતીયતા તેની રસનિષ્પત્તિમાં પણ સ્પષ્ટ થાય છે. આપેલી સામગ્રીમાં શૃંગારરસને મુખ્ય સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે અને કરુણરસની નિષ્પત્તિ તથા વિદૂષકની ઉપસ્થિતિનો પણ ઉલ્લેખ છે. દુષ્યંત અને શકુંતલાના પ્રથમ આકર્ષણથી શૃંગારની શરૂઆત થાય છે. પ્રેમ ગાઢ બને છે ત્યારે સંયોગશૃંગાર વિકસે છે. દુર્વાસાના શાપ અને શકુંતલાના વિયોગથી કરુણતાનો પ્રવાહ શરૂ થાય છે. વીંટી દ્વારા સ્મૃતિ પરત આવ્યા પછી દુષ્યંતનો પસ્તાવો અને અંતે પુનર્મિલન ભાવનાને પૂર્ણતા આપે છે.
ભારતીય કાવ્યશાસ્ત્રમાં સાહિત્યનું મૂલ્ય માત્ર કથા કહેવામાં નથી, પરંતુ ભાવને એવી ઊંચાઈએ લઈ જવામાં છે જ્યાં સહૃદયને રસાનુભૂતિ થાય. કાલિદાસે પ્રેમ, વિરહ, કરુણા અને પુનર્મિલનને પ્રકૃતિ અને માનવીય સંવેદનાની સાથે જોડીને આ રસનિષ્પત્તિને ઊંડાઈ આપી છે. “શકુંતલાનો પ્રેમ સંયોગમાં શૃંગાર છે, વિયોગમાં કરુણા છે અને પુનર્મિલનમાં જીવનની ભાવપૂર્ણ પૂર્ણતા છે.”
સંવાદોમાં ભારતીય સંસ્કાર
કાલિદાસના સંવાદો પણ ભારતીયતાના વાહક છે. આપેલી સામગ્રીમાં સંવાદને નાટ્યતત્ત્વને ઉપકારક ગણાવીને કાલિદાસની વ્યંજના, લાઘવ, સરળતા અને પાત્રાનુકૂળ ભાષાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે “अति खलु प्रियंवदासि त्वम्” જેવા સંવાદો પાત્રોની આત્મીયતા અને સ્વાભાવિકતાને વ્યક્ત કરે છે. કણ્વની ભાષામાં ઋષિનું ગૌરવ અને પિતાનું હૃદય છે, શકુંતલાની ભાષામાં લજ્જા અને પ્રેમ છે, સખીઓની ભાષામાં મૈત્રી છે અને દુષ્યંતની ભાષામાં રાજગૌરવ તથા લાગણીનું સંમિશ્રણ છે.
આથી સંવાદ માત્ર કથા આગળ ધપાવતું સાધન નથી. “કાલિદાસના સંવાદમાં પાત્ર માત્ર બોલતું નથી; તેની પાછળનું શિક્ષણ, સંસ્કાર, સંબંધ અને આખું જીવન પણ બોલે છે.” આ ભાષિક વિશેષતા ભારતીય પાત્રસૃષ્ટિને વધુ જીવંત બનાવે છે.
પરંપરા અને કાલિદાસની મૌલિકતા
શકુંતલાની કથા ભારતીય પરંપરામાં અગાઉથી જાણીતી હતી, પરંતુ કાલિદાસે તેને માત્ર પુનરાવર્તિત કરી નથી. આપેલી સામગ્રીમાં પણ જણાવાયું છે કે શકુંતલાની કથા મહાભારતના આદિપર્વ અને અન્ય પરંપરાગત કથાસ્રોતો સાથે સંબંધિત છે, પરંતુ કાલિદાસે તેમાં ધરખમ ફેરફાર કરીને કથાને મનોહર, મૌલિક, અનુપમ અને સુંદર બનાવી છે. તેમણે દુષ્યંત અને શકુંતલાના પ્રેમને વિશાળ સ્થાન આપ્યું, દુર્વાસાના શાપને નાટ્યાત્મક વળાંક આપ્યો, વીંટી દ્વારા અભિજ્ઞાનની રચના કરી અને કણ્વની વિદાયને અત્યંત કરુણ બનાવ્યું.
આથી કાલિદાસની ભારતીયતા પરંપરાના અંધ અનુસરણમાં નથી. તેઓ પરંપરાને સ્વીકારે છે, પરંતુ તેને પોતાની સર્જનાત્મક શક્તિથી નવું સ્વરૂપ આપે છે. “પરંપરા કાલિદાસને કથાનું બીજ આપે છે, પરંતુ તેની કાવ્યપ્રતિભા એ બીજમાંથી એવું વૃક્ષ ઉગાડે છે જેની છાયા અનેક યુગોના સહૃદયોને મળે છે.”
અલંકાર, ભાષા અને ભારતીય કાવ્યસૌંદર્ય
કાલિદાસની કાવ્યશૈલીમાં ભારતીય કાવ્યપરંપરાની સમૃદ્ધિ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. આપેલી સામગ્રીમાં તેમના ઉપમા અને અલંકારોના વૈવિધ્યનું વિશેષ મહત્ત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે અને “उपमा कालिदासस्य” જેવી પરંપરાગત ઉક્તિ દ્વારા તેમની ઉપમાશક્તિની વિશિષ્ટતા સૂચવવામાં આવી છે. પરંતુ કાલિદાસના અલંકારો માત્ર શબ્દશોભા માટે નથી. તેઓ ભાવને વધુ ઊંડો બનાવે છે. પ્રકૃતિનું વર્ણન હોય કે શકુંતલાનું રૂપ, દુષ્યંતનો પ્રેમ હોય કે વિયોગની પીડા, અલંકારો ભાવને વધુ સ્પષ્ટ અને સંવેદનશીલ બનાવે છે.
આ રીતે ભાષા, અલંકાર અને ભાવ વચ્ચેનો સમન્વય ભારતીય કાવ્યસૌંદર્યનું લક્ષણ છે. કાલિદાસ માટે કાવ્ય માત્ર સુંદર શબ્દોનું આયોજન નથી; સુંદર શબ્દો દ્વારા સુંદર અનુભવનું નિર્માણ એ તેમની કાવ્યપ્રતિભાની વિશેષતા છે.
ભારતીય જીવનદર્શનનું માનવીય કેન્દ્ર
‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’ની સૌથી નોંધપાત્ર વિશેષતા એ છે કે તેની ભારતીયતા માનવીય જીવનથી અલગ નથી. આપેલી સામગ્રીમાં ‘જીવનદર્શન’ હેઠળ પ્રેમ અને વ્યક્તિત્વ, પ્રેમ અને કર્તવ્ય, માનવજીવનની સફળતા અને આંતરિક સૌંદર્ય જેવા વિચારોને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. એટલે આ નાટકમાં ભારતીયતા કોઈ ધાર્મિક વિધિ કે સામાજિક પરંપરાના વર્ણન પૂરતી નથી. તેનો કેન્દ્ર મનુષ્ય અને તેના આંતરિક જીવનમાં છે.
શકુંતલાનું દુઃખ આપણને સંબંધની કિંમત સમજાવે છે. કણ્વનો વિયોગ નિઃસ્વાર્થ પિતૃત્વ સમજાવે છે. દુષ્યંતનો પસ્તાવો આત્મજાગૃતિ સમજાવે છે. પ્રકૃતિનિરૂપણ સહઅસ્તિત્વ સમજાવે છે. અભિજ્ઞાન સ્મૃતિ અને સત્યની કિંમત સમજાવે છે. અંતિમ મિલન જીવનની પુનઃપૂર્ણતા સમજાવે છે. આ રીતે નાટકની ભારતીયતા બહારથી લાદવામાં આવેલી નથી; તે માનવીય અનુભવોમાંથી જ જન્મે છે.
નિષ્કર્ષ
આખરે કહી શકાય કે ‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’ ભારતીય સંસ્કૃતિનું માત્ર પ્રતિબિંબ નથી, પરંતુ ભારતીય જીવનદર્શનનું કલાત્મક સંવેદન છે. કણ્વાશ્રમ ભારતીય આશ્રમપરંપરા અને સંસ્કારનું કેન્દ્ર છે, શકુંતલાનું પ્રકૃતિપ્રેમ ભારતીય સહઅસ્તિત્વભાવને વ્યક્ત કરે છે, હરણો પ્રત્યેની મમતા જીવદયાની ભાવનાને ઉજાગર કરે છે, દુર્વાસાનો પ્રસંગ અતિથિસત્કાર અને કર્તવ્યચેતનાનું મહત્ત્વ સમજાવે છે, કણ્વનું પાત્ર નિઃસ્વાર્થ પિતૃત્વનું આદર્શ સ્વરૂપ બને છે, શકુંતલા ભારતીય નારીના પ્રેમ, સંસ્કાર, કરુણા અને સહનશક્તિને વ્યક્ત કરે છે, દુષ્યંત રાજધર્મ અને વ્યક્તિગત લાગણી વચ્ચેના સંઘર્ષને રજૂ કરે છે, ગાંધર્વવિવાહ વ્યક્તિગત પ્રેમ અને સંમતિને સ્થાન આપે છે, વીંટી સ્મૃતિ અને સત્યના અભિજ્ઞાનનું પ્રતીક બને છે અને અંતે ભરત દ્વારા પ્રેમનું વિસ્તરણ કુટુંબ તથા ભાવિ પેઢી સુધી થાય છે.
આ સમગ્ર રચનાની અંદર સૌથી ઊંડું ભારતીય તત્ત્વ સમન્વય છે. માનવ અને પ્રકૃતિનો સમન્વય, પ્રેમ અને કર્તવ્યનો સમન્વય, તપ અને સંસારનો સમન્વય, વ્યક્તિ અને પરિવારનો સમન્વય તથા દૈવ અને પુરુષાર્થનો સમન્વય આ નાટકને ભારતીય જીવનદર્શનની વિશિષ્ટ કૃતિ બનાવે છે. કાલિદાસે ભારતીય સંસ્કૃતિને સૂત્રોમાં સમજાવી નથી; તેમણે તેને શકુંતલાના આંસુમાં, કણ્વના આશીર્વાદમાં, તપોવનની હરિયાળીમાં, દુષ્યંતના પસ્તાવામાં અને અંતિમ પુનર્મિલનની શાંતિમાં જીવંત કરી છે.
“‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’ની ભારતીયતા તેના પ્રાચીન વસ્ત્રોમાં નથી, પરંતુ તેની જીવનદૃષ્ટિમાં છે; જ્યાં પ્રકૃતિ સંબંધ બને છે, પ્રેમ કર્તવ્ય બને છે, વિયોગ આત્મજાગૃતિ બને છે અને અભિજ્ઞાન ખોવાયેલી પૂર્ણતાને ફરી પ્રાપ્ત કરાવે છે.”
આથી ‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્’ને માત્ર દુષ્યંત અને શકુંતલાની પ્રેમકથા તરીકે જોવી તેની વિશાળતાને સીમિત કરવી છે. તે તો એવી ભારતીય કાવ્યકૃતિ છે જેમાં પ્રેમ વ્યક્તિથી શરૂ થઈને પરિવાર સુધી પહોંચે છે, પ્રકૃતિથી શરૂ થયેલી સંવેદના સમગ્ર જીવનદર્શન સુધી વિસ્તરે છે અને વિયોગમાંથી પસાર થયેલું જીવન અંતે સત્ય, સ્મૃતિ અને સંબંધની પુનઃપ્રાપ્તિમાં પૂર્ણતા પામે છે. આ જ તેની શાશ્વત ભારતીયતા છે.
No comments:
Post a Comment